भारतीय राज्यघटनेची निर्मिती आणि सरनामा: MPSC विशेष सविस्तर माहिती

MPSC (राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने 'भारतीय राज्यव्यवस्था' (Indian Polity) हा विषय अत्यंत निर्णायक असतो. त्यामध्ये राज्यघटनेची निर्मिती आणि उद्देशिका (सरनामा) यांवर नेहमीच प्रश्न विचारले जातात. या पोस्टमध्ये आपण या दोन्ही घटकांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

१. भारतीय राज्यघटनेची निर्मिती (Making of the Constitution)

भारतीय राज्यघटना ही जगातील सर्वात मोठी लिखित घटना आहे. तिची निर्मिती प्रक्रिया खालीलप्रमाणे पार पडली:

• घटना समितीची स्थापना: १९४६ च्या कॅबिनेट मिशन (त्रिमंत्री योजना) नुसार घटना समितीची स्थापना झाली.
• पहिली बैठक: ९ डिसेंबर १९४६ रोजी पहिली बैठक झाली. डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा यांची हंगामी अध्यक्ष म्हणून निवड झाली.
• कायमस्वरूपी अध्यक्ष: ११ डिसेंबर १९४६ रोजी डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांची अध्यक्ष म्हणून बिनविरोध निवड झाली.
• मसुदा समिती (Drafting Committee): २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली मसुदा समिती स्थापन झाली. यामध्ये एकूण ७ सदस्य होते.
• वेळ: घटना पूर्ण करण्यासाठी २ वर्षे, ११ महिने आणि १८ दिवस लागले.
• स्वीकृती: २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी राज्यघटनेचा स्वीकार करण्यात आला, जो दिवस आपण 'संविधान दिन' म्हणून साजरा करतो.

२. भारतीय राज्यघटनेचा सरनामा (Preamble)

सरनामा म्हणजे भारतीय राज्यघटनेची ओळख किंवा सार आहे. नानी पालखीवाला यांनी सरनाम्याला 'राज्यघटनेचे ओळखपत्र' असे म्हटले आहे.

सरनाम्यातील मुख्य तत्त्वे:

1. स्रोत: "आम्ही भारताचे लोक..." - हे शब्द दर्शवतात की भारतीय जनता हीच सत्तेचा मुख्य स्रोत आहे.
2. राज्याचे स्वरूप: सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य.
3. ध्येये: न्याय (सामाजिक, आर्थिक, राजकीय), स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता.

महत्त्वाची घटनादुरुस्ती:

४२ वी घटनादुरुस्ती (१९७६): या ऐतिहासिक दुरुस्तीद्वारे सरनाम्यात तीन नवीन शब्दांचा समावेश करण्यात आला:

• समाजवादी (Socialist)
• धर्मनिरपेक्ष (Secular)
• एकात्मता (Integrity)

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे (Key Points for MPSC)

निष्कर्ष

MPSC च्या तयारीसाठी राज्यघटनेची ही मूलभूत माहिती पाठ असणे आवश्यक आहे. विशेषतः मसुदा समितीचे सदस्य, महत्त्वाच्या तारखा आणि सरनाम्यातील शब्दांचा क्रम (सार्वभौम-समाजवादी-धर्मनिरपेक्ष-लोकशाही-गणराज्य) यावर विशेष लक्ष द्या.