Bhakti and Sufi Movement / भक्ती आणि सुफी चळवळ

MPSC Top Secret Notes

भाग १: भक्ती चळवळ - उगम व प्रमुख तत्त्वज्ञान

१. भक्ती चळवळीचा उगम आणि प्रमुख संप्रदाय

भक्ती चळवळीची सुरुवात दक्षिण भारतात इ.स. ७ व्या शतकात झाली. MPSC चा आवडता जोड्या लावा पॅटर्न खालीलप्रमाणे आहे:

• आळवार संत (Alvars): विष्णूची भक्ती करणारे दक्षिण भारतीय संत. एकूण संख्या: १२. (यामध्ये एकमेव महिला संत 'आंडाळ' हिचा समावेश होता, जिची तुलना दक्षिणची मीरा म्हणून केली जाते).
• नायनार संत (Nayanars): शिवाची भक्ती करणारे दक्षिण भारतीय संत. एकूण संख्या: ६३.

२. प्रमुख आचार्य आणि त्यांचे तत्त्वज्ञान

आयोगाकडून संतांच्या नावांसमोर त्यांचे वाद/तत्त्वज्ञान देऊन जोड्या लावायला विचारतात:

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की भक्ती चळवळ दक्षिण भारतातून उत्तर भारतात आणण्याचे श्रेय शंकराचार्यांना जाते. लक्षात ठेवा, हा बदल **संत रामानंद** यांनी घडवून आणला. त्यांनी पहिल्यांदा भक्तीचे दरवाजे सर्व जातींसाठी आणि स्त्रियांसाठी खुले केले आणि उपदेशासाठी **हिंदी भाषेचा** वापर केला!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: उत्तर व पूर्व भारतातील प्रमुख संत

१. संत कबीर आणि गुरु नानक (निर्गुण पंथ)

हे संत ईश्वराच्या निराकार रूपBlock (निर्गुण) पूजेवर विश्वास ठेवत असत.

• संत कबीर: हे संत रामानंदांचे सर्वात प्रसिद्ध शिष्य होते. त्यांच्या रचना व दोहे 'बीजक' (Bijak) या ग्रंथात संकलित आहेत. त्यांनी साध्या आणि लोकभाषेचा (सधुक्कडी) वापर केला.
• गुरु नानक देव: हे शीख धर्माचे आद्य संस्थापक होते. त्यांनी 'लंगर' (मोफत सामूहिक भोजन) आणि 'संगत' (सामूहिक प्रार्थना) या प्रथा सुरू केल्या, ज्याने जातीभेद नष्ट केला. त्यांची वचने 'गुरु ग्रंथ साहिब' मध्ये समाविष्ट आहेत.

२. चैतन्य महाप्रभू आणि मीराबाई (सगुण पंथ)

हे संत ईश्वराच्या साकार रूपाची (विशेषतः कृष्णभक्ती) पूजा करत असत.

• चैतन्य महाप्रभू (बंगाल): यांनी पूर्व भारतात कृष्णभक्तीचा प्रसार केला. भक्ती मार्ग म्हणून त्यांनी भारतात सर्वप्रथम 'कीर्तन' (संकीर्तन पद्धत) आणि सामूहिक नृत्याची सुरुवात केली. त्यांनी 'गौडीय संप्रदाय' स्थापन केला.
• मीराबाई (राजस्थान): या मेवाडच्या राजघराण्यातील असून संत रैदास (रविदास) यांच्या शिष्या होत्या. त्यांनी व्रज आणि राजस्थानी भाषेत कृष्णावरील अनेक 'भजने' व 'पदे' लिहिली.
• शंकरदेव (आसाम): यांनी आसाममध्ये 'एकशरण संप्रदाय' सुरू केला आणि कृष्णभक्तीचा संदेश दिला. त्यांनी आसामी भाषेचा वापर केला.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC विधानांमध्ये हमखास असा संभ्रम निर्माण करते की संत कबीर आणि मीराबाई हे समकालीन होते आणि दोघेही सगुण पंथाचे होते. लक्षात ठेवा, **कबीर हे निर्गुण पंथाचे (मूर्तीपूजा विरोधी)** होते, तर **मीराबाई या सगुण पंथाच्या (कृष्ण मूर्तीपूजक)** होत्या. तसेच, कबीरांचा काळ १५ व्या शतकाचा आहे आणि मीराबाईंचा काळ १६ व्या शतकाचा आहे. हा तात्विक फरक परीक्षेसाठी नीट लक्षात ठेवा!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: महाराष्ट्रातील भक्ती चळवळ (वारकरी संप्रदाय)

१. वारकरी संप्रदायाचे खांब (संत ज्ञानेश्वर व संत नामदेव)

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासावर आणि संतांच्या साहित्यावर MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत नेहमी प्रश्न विचारले जातात.

• संत ज्ञानेश्वर (१३ वे शतक): यांनी भगवद्गीतेवर आधारित मराठीत 'भावार्थदीपिका' (ज्ञानेश्वरी) हा महान ग्रंथ लिहिला. याशिवाय 'अमृतानुभव' आणि 'चांगदेव पासष्टी' हे त्यांचे प्रमुख ग्रंथ आहेत. यांनी वारकरी संप्रदायाचा पाया रचला.
• संत नामदेव: हे संत ज्ञानेश्वरांचे समकालीन होते. त्यांनी भक्ती चळवळीचा प्रसार थेट पंजाबपर्यंत केला. शिखांच्या पवित्र 'गुरु ग्रंथ साहिब' या ग्रंथात संत नामदेवांची ६१ पदे (मुखबानी) समाविष्ट आहेत (MPSC चा सर्वात आवडता वन-लाइनर प्रश्न).

२. भागवत धर्माचा कळस (संत एकनाथ व संत तुकाराम)

शिवपूर्व काळातील जागृतीमध्ये या संतांचे वाङ्मय मोलाचे ठरले.

• संत एकनाथ (१६ वे शतक): पैठणचे रहिवासी. त्यांनी लोकांमध्ये जागृती करण्यासाठी 'भारुड' आणि 'गौळणी' या काव्यप्रकारांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. त्यांनी 'एकनाथी भागवत' आणि 'भावार्थ रामायण' लिहिले.
• संत तुकाराम (१७ वे शतक): देहू (पुणे) येथील रहिवासी. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे समकालीन. त्यांची 'तुकाराम गाथा' (अभंग वाङ्मय) हा मराठी साहित्याचा अमूल्य ठेवा आहे. त्यांनी भागवत धर्माचा कळस चढवला.
• संत चोखामेळा: मंगळवेढा येथील रहिवासी. त्यांनी आपल्या अभंगांतून तत्कालीन सामाजिक विषमतेवर आणि अस्पृश्यतेवर अत्यंत प्रभावीपणे बोट ठेवले.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की 'भारुड' हा काव्यप्रकार संत ज्ञानेश्वरांनी सुरू केला होता. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, आध्यात्मिक संदेश विनोदी आणि रूपकात्मक पद्धतीने देणारा **'भारुड' हा प्रकार संत एकनाथांनी** लोकप्रिय केला. तसेच, संत नामदेवांचे थडगे पंढरपुरात विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वारासमोर आहे असे विधाने येतात, मात्र तिथे **संत चოఖामेळा यांची समाधी** आहे! हा फरक परीक्षेसाठी नीट ओळखा.

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: सुフィー चळवळ व दख्खनमधील प्रभाव

१. सुफी संप्रदाय (सिलसिले) आणि भारतात उगम

सुफी संतांनी संगीत (समा) आणि भक्तीच्या माध्यमातून ईश्वराजवळ जाण्याचा मार्ग सांगितला.

• चिश्तीय संप्रदाय (Chishti Order): भारतात सर्वात आधी आणि सर्वाधिक लोकप्रिय झालेला संप्रदाय. स्थापना ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती यांनी अजमेर (राजस्थान) येथे केली.
• बाबा फरीद: हे चिश्ती संप्रदायाचे मोठे संत होते. त्यांच्या रचनांचा प्रभाव इतका होता की त्यांची काही वचने शिखांच्या पवित्र 'गुरु ग्रंथ साहिब' मध्ये समाविष्ट करण्यात आली आहेत.
• निजामुद्दीन अवलिया: दिल्लीचे प्रसिद्ध संत. त्यांनी सात दिल्ली सुलतानांचा काळ पाहिला, परंतु ते कधीही कोणत्याही सुलतानाच्या दरबारात गेले नाहीत. त्यांना 'महबूब-इ-इलाही' (देवाचा प्रिय) म्हटले जाई.

२. दख्खनमधील (महाराष्ट्र) सुफी प्रभाव व इतर संप्रदाय

महाराष्ट्रात खुलदाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) हे सुफी संतांचे सर्वात मोठे केंद्र बनले.

• ख्वाजा बुऱ्हाणुद्दीन गरीब: मोहम्मद बिन तुघलकाने जेव्हा राजधानी दौलताबादला हलवली, तेव्हा हे चिश्ती संत महाराष्ट्रात आले. त्यांनी खुलदाबाद येथे आपले केंद्र बनवले.
• सुहरावर्दी संप्रदाय: हा संप्रदाय चिश्ती संप्रदायाच्या विरुद्ध होता. हे संत गरिबीत न राहता राजाश्रय घेत असत आणि दरबारात पदे भूषवत असत.
• नक्शबंदी संप्रदाय: हा सर्वात कट्टर आणि संगीतविरोधी संप्रदाय होता. औरंगजेब याच संप्रदायाचा कट्टर पाठीराखा होता.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की सुफी संतांच्या निवासस्थानाला 'समा' म्हटले जाई. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, सुफी संतांच्या निवासस्थानाला/आश्रमाला **'खानकाह' (Khanqah)** म्हटले जाई, तर त्यांच्या अध्यात्मिक संगीताच्या बैठकीला **'समा' (Sama)** म्हटले जाई. विधानांमधील ही तांत्रिक गल्लत परीक्षेमध्ये टाळा!