Back to Library
Aptitude & Intelligence२१ मे, २०२६
9 min read

Blood Relations Family Tree / नातेसंबंध आणि कौटुंबिक तक्ता

MPSC CSAT - Blood Relations Syllabus Notes MPSC CSAT / COMBINED EXAM REASONING CORE SYLLABUS नातेसंबंध आणि कौटुंबिक तक्ता 🎯 स्पर्धा परीक्षा प्रमाणक मांडणी (Mob...

MPSC Free Research Syllabus Vault

Reviewed against official 2026 examination criteria

MPSC CSAT - Blood Relations Syllabus Notes
MPSC CSAT / COMBINED EXAM REASONING CORE SYLLABUS नातेसंबंध आणि कौटुंबिक तक्ता 🎯 स्पर्धा परीक्षा प्रमाणक मांडणी (Mobile-First Edge-to-Edge Blueprint)
⚠️ परीक्षा हॉलमधील गोंधळ आणि आयोगाचे ट्रॅप्स (Exam Traps & Language Confusion) MPSC आणि कम्बाईन परीक्षेत अनेकदा इंग्रजी शब्दांचे मराठीत जसेच्या तसे देवनागरीकरण केले जाते, ज्यामुळे विद्यार्थी चुकतात. खालील संज्ञा व्यवस्थित समजून घ्या:
Uncle (अंकल) चा ट्रॅप: आयोगाच्या पेपरमध्ये 'काका', 'मामा', 'मावसोबा' किंवा 'फुवा' या सर्वांसाठी मराठी प्रश्नपत्रिकेत थेट 'अंकल' हा शब्द लिहिला जाऊ शकतो. अशा वेळी वडिलांकडची बाजू असेल तर Paternal Uncle आणि आईकडची बाजू असेल तर Maternal Uncle इंग्रजी पर्यायात तपासून घ्यावे.
Aunt (आंट) चा ट्रॅप: 'काकू', 'मामी', 'मावशी', 'अत्या' या सर्वांसाठी देवनागरीत 'आंटी/आंट' शब्द येतो.
Cousin (कझिन) चा ट्रॅप: चुलत भाऊ, मावस बहीण, मामे भाऊ या सर्वांसाठी फक्त 'कझिन' शब्द येतो. मराठीत 'कझिन भाऊ' किंवा 'कझिन बहीण' असे लिहीत नाहीत. केवळ कझिनवरून लिंग (Gender) ठरवता येत नाही.
Nephew / Niece चा गोंधळ: पुतण्या किंवा भाचा या दोघांसाठी Nephew आणि पुतणी किंवा भाची या दोघांसाठी Niece हा एकच शब्द वापरला जातो.
नावावरून लिंग ठरवण्याचा ट्रॅप: जर प्रश्नात म्हटले असेल की 'कमल हा राहुलचा भाऊ आहे', तर कमल पुरुष आहे हे स्पष्ट होते. परंतु केवळ 'किरण आणि राजा' अशी नावे आल्यास स्वतःहून लिंग निश्चित करू नका, जोपर्यंत 'तो/ती' किंवा 'पती/पत्नी' असा तांत्रिक उल्लेख येत नाही.
🧠 स्मरणशक्ती क्लृप्ती १: कौटुंबिक तक्त्याची चिन्हे (Standard Diagram Symbols) नातेसंबंधांची गुंतागुंत अचूकपणे सोडवण्यासाठी तक्ता रेखाटताना खालील चिन्हांचा वापर करावा:
चौकट [ ⬜ ] किंवा प्लस [ + ] ➡️ पुरुष व्यक्ती (Male)
वर्तुळ ( ⭕ ) किंवा मायनस [ - ] ➡️ स्त्री व्यक्ती (Female)
डबल लाईन [ = ] ➡️ विवाहित जोडपे (Husband = Wife)
आडवी सिंगल लाईन [ — ] ➡️ सख्खी भावंडे (Brother — Sister / Brother — Brother)
उभी लाईन [ ⬇️ ] ➡️ पिढ्यांमधील अंतर (पालक वर ➡️ अपत्ये खाली)
🧠 स्मरणशक्ती क्लृप्ती २: पिढ्यांची उतरंड (Generation Hierarchy) प्रश्नातील नातेसंबंध योग्य स्तरावर मांडण्यासाठी पिढ्यांची रचना खालीलप्रमाणे विभागली जाते:
पिढी +२ (सर्वोच्च) ➡️ आजोबा, आजी, पणजोबा, पणजी (Grandparents)
पिढी +१ (वरचा स्तर) ➡️ आई, वडील, काका, काकू, मामा, मामी, मावशी, आत्या (Parents)
पिढी ० (स्वतःचा स्तर) ➡️ स्वतः, भाऊ, बहीण, चुलत/मामे भावंडे, पती, पत्नी, साला, साली (Siblings/Spouse)
पिढी -१ (खालील स्तर) ➡️ मुलगा, मुलगी, पुतण्या, पुतणी, भाचा, भाची (Children/Nephew/Niece)
पिढी -२ (अंत्य स्तर) ➡️ नातू, नात (Grandchildren)
📌 Type 1: विधानांवर आधारित नातेसंबंध (Statement / Dialogue Based)
उदा. १ (छायाचित्र ओळख / Pointer Type)
प्रश्न: एका छायाचित्रातील पुरुषाकडे बोट दाखवून एक महिला म्हणाली, "त्याच्या बहिणीचे वडील हे माझ्या आजोबांचे एकुलते एक मुलगे आहेत." तर त्या महिलेचे छायाचित्रातील पुरुषाशी काय नाते आहे?

तांत्रिक विश्लेषण व उकल:
१. विधानाचा अंतिम भाग आधी सोडवू: 'माझ्या आजोबांचे एकुलते एक मुलगे' ➡️ महिलेचे स्वतःचे वडील.
२. आता विधानाचा पहिला भाग जोडायचा: पुरुषाच्या 'बहिणीचे वडील' म्हणजेच त्या पुरुषाचे स्वतःचे वडील.
३. निष्कर्ष: तो पुरुष आणि ती महिला एकाच वडिलांची अपत्ये आहेत. त्यामुळे ती महिला त्या पुरुषाची बहीण ठरते.
उत्तर: बहीण (Sister)
उदा. २ (उलट विधानाचा संदर्भ / Direct Self-Projection)
प्रश्न: एका पुरुषाची ओळख करून देताना स्त्री म्हणाली, "यांची पत्नी ही माझ्या वडिलांची एकुलती एक मुलगी आहे." तर त्या पुरुषाचे त्या स्त्रीशी काय नाते आहे?

तांत्रिक विश्लेषण व उकल:
१. स्त्रीच्या दृष्टिकोनातून: 'माझ्या वडिलांची एकुलती एक मुलगी' ➡️ ती स्त्री स्वतःच आहे.
२. मूळ विधान जोडल्यास: त्या पुरुषाची 'पत्नी ही ती स्त्री स्वतः' आहे.
३. निष्कर्ष: तो पुरुष त्या स्त्रीचा पती निश्चित होतो.
उत्तर: पती (Husband)
📌 Type 2: सांकेतिक किंवा चिन्ह-आधारित नातेसंबंध (Coded Blood Relations)
उदा. १ (समीकरण उकल / Equation Decoding)
प्रश्न: जर 'A + B' म्हणजे A हा B का भाऊ आहे, 'A - B' म्हणजे A ही B ची बहीण आहे, आणि 'A × B' म्हणजे A हे B चे वडील आहेत, तर 'P + Q × R - S' या समीकरणात P चे S शी काय नाते असेल?

तांत्रिक विश्लेषण व उकल:
१. समीकरणाचे तुकडे करून चिन्हांचे कौटुंबिक तक्त्यात रूपांतर करू:
• P + Q ➡️ P हा Q चा भाऊ आहे ➡️ [ P(+) — Q ]
• Q × R ➡️ Q हे R चे वडील आहेत ➡️ [ Q(+) ची उभी लाईन खाली R कडे ]
• R - S ➡️ R ही S ची बहीण आहे ➡️ [ R(-) — S ]
२. तक्त्यावरून स्पष्ट होते की, Q हा R आणि S दोघांचे वडील आहेत आणि P हा Q चा भाऊ आहे.
३. निष्कर्ष: वडिलांच्या भावाला 'काका' म्हणतात. (इंग्रजी पर्यायात Paternal Uncle तपासावे).
उत्तर: काका (Paternal Uncle)
उदा. २ (माहितीवरून समीकरण रचना / Backward Mapping)
प्रश्न: जर 'P @ Q' म्हणजे P हा Q चा मुलगा आहे आणि 'P $ Q' म्हणजे P ही Q ची बहीण आहे, तर 'A हा B चा काका/मामा' आहे हे दर्शवणारे समीकरण कोणते असेल?

तांत्रिक विश्लेषण व उकल:
१. पर्यायातून 'A' चे लिंग तपासा. A हा पुरुष (+) असणे अनिवार्य आहे.
२. जर समीकरण 'A $ C @ B' असेल तर A ही बहीण (-) होईल, ज्यामुळे हा पर्याय आधीच बाद होतो.
३. अचूक समीकरणात A हा पुरुष दाखवून त्याच्या पालकांच्या भावंडांचा संबंध कौटुंबिक तक्त्याद्वारे जोडला जाईल.
उत्तर: लिंग निश्चिती (Gender Elimination) पद्धत वापरून अचूक पर्याय निवडावा.
📌 Type 3: कौटुंबिक कोडे किंवा माहितीचे विश्लेषण (Family Puzzle Based)
उदा. १ (सहा सदस्यांचे बहुपिढी कुटुंब)
प्रश्न: एका कुटुंबात ६ सदस्य (A, B, C, D, E, F) आहेत. B हा C चा मुलगा आहे, पण C ही B ची आई नाही. A आणि C हे विवाहित जोडपे आहेत. E हा C चा भाऊ आहे. D ही A ची मुलगी आहे. F हा B चा भाऊ आहे. तर कुटुंबात एकूण किती पुरुष सदस्य आहेत?

तांत्रिक विश्लेषण व उकल:
१. दिलेल्या माहितीच्या आधारे कौटुंबिक तक्ता रेखाटू:
• B हा C चा मुलगा आहे, पण C आई नाही ➡️ C हा वडील आहे [+] आणि B हा मुलगा आहे [+].
• A आणि C विवाहित आहेत ➡️ A ही पत्नी आहे [-] ➡️ [ A(-) = C(+) ]
• E हा C चा भाऊ आहे ➡️ [ E(+) — C(+) ]
• D ही A ची मुलगी आहे ➡️ D[-] (B आणि F ची सख्खी बहीण).
• F हा B चा भाऊ आहे ➡️ [ F(+) — B(+) ]
२. पुरुष सदस्य मोजू: C, B, E, F ➡️ एकूण ४ पुरुष सदस्य आहेत.
उत्तर: ४ पुरुष सदस्य (4 Male Members)
उदा. २ (व्यवसाय आणि नातेसंबंध संकरित / Profession-Hybrid)
प्रश्न: एका कुटुंबात एक डॉक्टर, एक इंजिनिअर आणि एक वकील आहेत. डॉक्टरचे लग्न वकीलाशी झाले आहे. इंजिनिअर हा वकील असलेल्या स्त्रीचा मुलगा आहे. तर डॉक्टरचे लिंग काय असेल?

तांत्रिक विश्लेषण व उकल:
१. प्रश्नातील स्पष्ट संदर्भ: वकील ही 'स्त्री' [-] आहे.
२. डॉक्टरचे लग्न वकीलाशी झाले आहे ➡️ विवाहित जोडप्याच्या नियमानुसार जर वकील स्त्री असेल, तर डॉक्टर निश्चितपणे 'पुरुष' [+] असेल.
३. इंजिनिअर हा त्यांचा मुलगा आहे, जो पुढील पिढीत खाली मांडला जाईल.
उत्तर: पुरुष (Male)
📌 Type 4: तुलनात्मक आणि गुंतागुंतीचे नातेसंबंध (Complex/Hybrid Relations)
उदा. १ (पिढ्यांचे साखळी एकत्रीकरण)
प्रश्न: K हा L चा भाऊ आहे. M ही K ची बहीण आहे. P हा N चा भाऊ आहे आणि N ही L ची मुलगी आहे. तर P चे काका/मामा कोण असतील?

तांत्रिक विश्लेषण व उकल:
१. कौटुंबिक तक्त्याची जोडणी करू:
• [ K(+) — L — M(-) ] ➡️ हे तिघे भावंडे आहेत (L चे लिंग अद्याप निश्चित नाही).
• L च्या खाली उभी लाईन जोडून N ला खालील पिढीत मांडू ➡️ [ N(-) ]
• P हा N चा भाऊ आहे ➡️ [ P(+) — N(-) ]
२. या रचना रचनेवरून L हा/ही P आणि N चे पालक (आई किंवा वडील) आहेत हे स्पष्ट होते.
३. K हा L चा भाऊ आहे. पालकांच्या भावाला काका (वडिलांचा भाऊ) किंवा मामा (आईचा भाऊ) म्हणतात.
उत्तर: K
उदा. २ (सासरच्या बाजूचे नातेसंबंध / In-Laws Matrix)
प्रश्न: X हा Y चा भाऊ आहे. Y ही Z ची पत्नी आहे. Z हा W चा मुलगा आहे. W ही V ची पत्नी आहे. तर V चे X शी काय नाते आहे?

तांत्रिक विश्लेषण व उकल:
१. कौटुंबिक तक्त्याची मांडणी:
• X हा Y चा भाऊ आहे ➡️ [ X(+) — Y(-) ]
• Y ही Z ची पत्नी आहे ➡️ [ Y(-) = Z(+) ]
• Z हा W चा मुलगा आहे ➡️ W वरच्या पिढीत येईल.
• W ही V ची पत्नी आहे ➡️ [ W(-) = V(+) ] ➡️ म्हणजेच V हा Z चा वडील आहे.
२. Z चे वडील V आहेत आणि Z ची पत्नी Y आहे. म्हणजेच V हा Y चा सासरा आहे.
३. X हा Y चा भाऊ आहे. बहिणीच्या सासऱ्याला तांत्रिक परिभाषेत सासरा किंवा व्याही म्हटले जाते.
उत्तर: बहिणीचे सासरे (Brother's Father-in-Law)
🚀 MPSC CSAT नातेसंबंध मंत्र:
१. इंग्रजी विरुद्ध मराठी संज्ञांमधील संभ्रम टाळण्यासाठी प्रश्नपत्रिकेतील इंग्रजी बाजूला अंतिम प्रमाण (Final Authority) मानावे.
२. कौटुंबिक तक्ता (Family Tree) तयार करताना लिंग निश्चिती झाल्याशिवाय स्वतःहून कोणालाही पुरुष अथवा स्त्री मानू नये.
३. साखळी नातेसंबंधांमध्ये थेट स्वतःला त्या स्थानी कल्पून (Self-Projection) मनातल्या मनात नात्यांची उकल केल्यास वेळेची प्रचंड बचत होते.

तयारीची खात्री करा!

या घटकावर आधारित अद्ययावत सराव परीक्षा द्या आणि तुमचा MPSC रँकिंग स्कोर वाढवा.

Peer Discussion Forum (0)

No questions logged on this thread yet. Be the first to start the chat!