मार्गदर्शक तत्वे आणि मूलभूत कर्तव्ये (Articles 36-51A)

१. थेट व्याख्या आणि तात्विक साचा (Direct Definition & Philosophy Core)

राज्यनीतीची मार्गदर्शक तत्वे (DPSPs) म्हणजे देशाचे शासन चालवताना केंद्र, राज्य सरकारे आणि स्थानिक संस्थांनी कायदे व धोरणे बनवताना डोळ्यासमोर ठेवावयाचे मुख्य तात्विक, आर्थिक आणि सामाजिक निर्देश होत. हे निर्देश संविधानाच्या भाग ४ मधील कलम ३६ ते ५१ मध्ये समाविष्ट असून, ते आयर्लंडच्या (Ireland) संविधानावरून स्वीकारले आहेत. डॉ. आंबेडकरांनी या तत्वांना संविधानाचे 'नाविन्यपूर्ण वैशिष्ट्य' (Novel Features) म्हटले आहे. यांचा मुख्य हेतू देशात पोलीस राज्याऐवजी कल्याणकारी राज्याची (Welfare State) स्थापना करणे आणि सामाजिक-आर्थिक लोकशाही प्रस्थापित करणे हा आहे.

दुसरीकडे, मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties) म्हणजे नागरिकांनी देशाच्या एकात्मतेचे रक्षण करण्यासाठी आणि लोकशाही मूल्ये टिकवण्यासाठी पाळावयाचे नैतिक व नागरी आचारनियम होत. मूळ संविधानात कर्तव्यांचा समावेश नव्हता. आणीबाणीच्या काळात स्थापन झालेल्या 'स्वर्णसिंग समिती'च्या शिफारशींनुसार ४२ वी घटनादुरुस्ती, १९७६ द्वारे संविधानात भाग ४ (अ) आणि कलम ५१ (अ) जोडून १० मूलभूत कर्तव्ये समाविष्ट करण्यात आली. ही संकल्पना पूर्व सोव्हिएत युनियनच्या (USSR/रशिया) संविधानावरून प्रेरित आहे.

२. राज्यनीतीची मार्गदर्शक तत्वे: सखोल वर्गीकरण (In-Depth DPSP Analysis)

संविधानात मार्गदर्शक तत्वांचे अधिकृत वर्गीकरण दिलेले नाही. मात्र, त्यांच्या तात्विक स्वरूपानुसार त्यांचे प्रामुख्याने ३ भागात विभाजन केले जाते:

A. समाजवादी तत्वे (Socialistic Principles)

• कलम ३८: लोककल्याणाच्या संवर्धनासाठी सामाजिक व्यवस्था प्रस्थापित करणे; उत्पन्न, दर्जा व संधींमधील असमानता कमी करणे.
• कलम ३९ (अत्यंत महत्त्वाचे कोअर पोट-कलमे):
  • ३९(a): सर्व नागरिकांना उपजीविकेचे पुरेसे साधन मिळवण्याचा हक्क.
  • ३९(b): देशातील भौतिक संसाधनांचे लोकहितार्थ न्याय्य वाटप करणे.
  • ३९(c): संपत्ती व उत्पादनाच्या साधनांचे केंद्रीकरण रोखणे.
  • ३९(d): स्त्री व पुरुषांना समान कामासाठी समान वेतन (Equal pay for equal work).
• कलम ३९ (अ): गरिबांना मोफत कायदेशीर साहाय्य (Free Legal Aid - ४२ वी दुरुस्ती, १९७६).
• कलम ४१: बेकारी, वृद्धत्व, आजारपण या काळात कामाचा, शिक्षणाचा व सरकारी मदतीचा हक्क मिळवणे.
• कलम ४२: कामाच्या ठिकाणी न्याय्य व मानवी परिस्थिती निर्माण करणे आणि प्रसूती सहाय्य (Maternity Relief) देणे.
• कलम ४३: कामगारांना निर्वाह वेतन (Living Wage) आणि सभ्य राहणीमान सुनिश्चित करणे.

B. उदारमतवादी आणि बौद्धिक तत्वे (Liberal-Intellectual Principles)

• कलम ४४ (समान नागरी कायदा - Uniform Civil Code): संपूर्ण भारतामध्ये सर्व नागरिकांसाठी समान नागरी कायदा लागू करण्याचा प्रयत्न करणे. (गोवा हे देशातील एकमेव राज्य आहे जेथे पोर्तुगीज काळापासून समान नागरी कायदा लागू आहे).
• कलम ४५: ६ वर्षांखालील बालकांचे संगोपन व पूर्वप्राथमिक शिक्षणाची सोय करणे. (८६ व्या दुरुस्तीने या कलमाचा विषय बदलला).
• कलम ४९: राष्ट्रीय महत्त्वाच्या स्मारकांचे, वास्तूंचे आणि ऐतिहासिक स्थळांचे जतन व रक्षण करणे.
• कलम ५० (न्यायव्यवस्था अलिप्तता): राज्याच्या सार्वजनिक सेवांमध्ये न्यायव्यवस्था कार्यकारी व्यवस्थेपासून अलग ठेवणे (Separation of Judiciary from Executive).
• कलम ५१ (परराष्ट्र धोरण पाया): आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षिततेचे संवर्धन करणे आणि देशांमधील वाद लवादाद्वारे शांततेने सोडवणे.

३. भाग ४ (अ): ११ मूलभूत कर्तव्यांची परिपूर्ण यादी (11 Fundamental Duties)

कलम ५१ (अ) अंतर्गत सद्यस्थितीत ११ मूलभूत कर्तव्ये दिलेली आहेत, ज्यांचा मूळ गाभा खालीलप्रमाणे संक्षिप्त रूपात पाठ करा:

1. (a) संविधानाचे पालन: राष्ट्रध्वज आणि राष्ट्रगीताचा आदर करणे.
2. (b) राष्ट्रीय आंदोलनाचा आदर्श: स्वातंत्र्यलढ्याला स्फूर्ती देणाऱ्या उदात्त आदर्शांचे जतन करणे.
3. (c) सार्वभौमत्वाचे रक्षण: भारताची सार्वभौमत्व, एकता आणि एकात्मता उन्नत राखणे व तिचे रक्षण करणे.
4. (d) देशसेवा: आवाहन केले जाईल तेव्हा देशाचे रक्षण करणे व राष्ट्रीय सेवा बजावणे.
5. (e) बंधुभाव संवर्धन: धार्मिक, भाषिक व प्रादेशिक भेद विसरून सलोखा वाढवणे; स्त्रियांच्या प्रतिष्ठेला उणेपणा आणणाऱ्या प्रथांचा त्याग करणे.
6. (f) संमिश्र संस्कृतीचा वारसा: आपल्या संमिश्र संस्कृतीच्या (Composite Culture) समृद्ध वारशाचे मोल जाणून ते जतन करणे.
7. (g) पर्यावरण रक्षण: वने, सरोवरे, नद्या व वन्यजीव यांसह नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण करणे आणि सजीव प्राण्यांविषयी दयाबुद्धी बाळगणे.
8. (h) वैज्ञानिक दृष्टिकोन: वैज्ञानिक दृष्टिकोन (Scientific Temper), मानवतावाद, शोधकबुद्धी व सुधारणावाद यांचा विकास करणे.
9. (i) सार्वजनिक मालमत्ता: सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे आणि हिंसाचाराचा निग्रहपूर्वक त्याग करणे.
10. (j) व्यक्तिगत व सामूहिक उत्कर्ष: राष्ट्र प्रगतीचे नवनवीन टप्पे गाठेल अशा प्रकारे सर्व क्षेत्रांत यश संपादन करण्याचा प्रयत्न करणे.
11. (k) पालकांचे कर्तव्य: ६ ते १४ वयोगटातील आपल्या पाल्याला शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे (८६ वी घटनादुरुस्ती, २००२).

४. मूलभूत हक्क, मार्गदर्शक तत्वे व मूलभूत कर्तव्ये यांच्यातील सखोल फरक

६. विचारवंतांची मार्गदर्शक तत्वांवरील प्रसिद्ध टीका (Famous Criticisms)

• के. टी. शाह: "मार्गदर्शक तत्वे म्हणजे असा चेक (Cheque) आहे, जो बँकेच्या सोयीनुसार व उपलब्धतेनुसारच वटवला जाऊ शकतो." (बिगर-न्यायप्रविष्ट स्वरूपामुळे केलेली टीका).
• नसीरुद्दीन: "ही तत्वे म्हणजे नवीन वर्षाच्या पहिल्या दिवशी केलेल्या संकल्पनांसारखी (New Year Resolutions) आहेत, जी दुसऱ्याच दिवशी मोडीत निघतात."
• सर आयव्हर जेनिंग्ज: "हा केवळ एक 'पवित्र ध्येयवाद' (Pious Aspirations) आहे आणि हे १९ व्या शतकातील ब्रिटीश फॅबियन समाजवादाचे दस्तऐवज आहे."