MPSC Top Secret Notes
भाग १: काँग्रेसपूर्व प्रमुख राजकीय संघटना
१. मुंबई प्रांतातील आद्य संघटना (विशेष महाराष्ट्र संदर्भ)
राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेपूर्वी महाराष्ट्रात राजकीय हक्कांसाठी लढणाऱ्या संस्थांवर MPSC नेहमी प्रश्न विचारते.
| संघटना व वर्ष | संस्थापक व महत्त्वाचे मायक्रो-पॉइंट्स |
|---|---|
| बॉम्बे असोसिएशन (२६ ऑगस्ट १८५२) |
जगन्नाथ नाना शंकरशेट, दादाभाई नवरोजी आणि भाऊ दाजी लाड. ही मुंबई प्रांतातील पहिली राजकीय संघटना होती. हिचे पहिले अध्यक्ष सर जमशेटजी जीजीभाई होते. |
| पुणे सार्वजनिक सभा (२ एप्रिल १८७०) |
न्यायमूर्ती म. गो. रानडे, ग. वा. जोशी (सार्वजनिक काका) आणि स. ह. चिपळूणकर. या संस्थेने १८७३ च्या दुष्काळात शेतकऱ्यांच्या बाजूने कायदेशीर लढा दिला. |
| बॉम्बे प्रेसिडेन्सी असोसिएशन (३१ जानेवारी १८८५) |
फिरोजशहा मेहता, के. टी. तेलंग आणि बदरुद्दीन तय्यबजी. या तिघांना 'बॉम्बे क्रॉनिकल' आणि राजकीय जागृतीमुळे 'मुंबईचे त्रिमूर्ती' (The Triumvirate of Bombay) म्हटले जाते. |
• "मुंबईचे नाना, पुण्याचे काका आणि मुंबईचे त्रिमूर्ती"
→ बॉम्बे असोसिएशन = नाना शंकरशेट, सार्वजनिक सभा = सार्वजनिक काका, प्रेसिडेन्सी असोसिएशन = मेहता, तेलंग, तय्यबजी (MPSC जोड्या लावा हमखास ट्रॅक).
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की 'बॉम्बे असोसिएशनचे पहिले अध्यक्ष जगन्नाथ शंकरशेट होते'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **नाना शंकरशेट हे या संस्थेचे मुख्य प्रवर्तक आणि सरचिटणीस (Secretary) होते, तर पहिले अध्यक्ष सर जमशेटजी जीजीभाई हे होते**. विधानांमधील हा तांत्रिक फरक पेपरमध्ये अचूक ओळखा!
MPSC Top Secret Notes
भाग २: बंगाल व मद्रास प्रांतातील काँग्रेसपूर्व संघटना
१. बंगाल प्रांतातील राजकीय जागृती
बंगाल हा आधुनिक भारतातील राजकीय आंदोलनांचा मुख्य केंद्र होता. येथील महत्त्वाच्या संस्था खालीलप्रमाणे आहेत:
- लँडहोल्डर्स सोसायटी (Landholders' Society - १८३८): द्वारकानाथ टागोर यांनी स्थापन केली. ही भारतातील **पहिली संघटित राजकीय संघटना** मानली जाते, जिने केवळ जमीनदारांच्या हिताचे रक्षण केले.
- ब्रिटिश इंडिया असोसिएशन (१८५१): देवेंद्रनाथ टागोर यांच्या पुढाकाराने स्थापन झाली. या संस्थेने ब्रिटीश संसदेकडे भारतीयांसाठी राजकीय हक्कांची पहिली औपचारिक मागणी केली होती.
- इंडियन असोसिएशन (Indian Association - १८७६): सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी आणि आनंदमोहन बोस यांनी कलकत्ता येथे स्थापना केली. ही मध्यमवर्गीयांची संघटना असून काँग्रेसची सर्वात महत्त्वाची पूर्वसुरी (Precursor) मानली जाते.
• "द्वारकानाथचे जमीनदार आणि सुरेंद्रनाथांचे इंडियन"
→ लँडहोल्डर्स सोसायटी = द्वारकानाथ टागोर, इंडियन असोसिएशन = सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी.
२. मद्रास प्रांत आणि लंडन येथील संघटना
- मद्रास महाजन सभा (१८८४): एम. वीरराघवाचारी, जी. सुब्रमण्यम अय्यर आणि पी. आनंद चालू यांनी स्थापना केली. दक्षिण भारतात राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेसाठी हिने मोठा पाया तयार केला.
- ईस्ट इंडिया असोसिएशन (लंडन - १८६६): दादाभाई नवरोजी यांनी लंडनमध्ये ब्रिटीश जनतेला भारताच्या दुरवस्थेची माहिती देण्यासाठी ही संस्था स्थापन केली. हिची एक शाखा १८६९ मध्ये मुंबईतही सुरू झाली.
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
MPSC विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण करते की 'ईस्ट इंडिया असोसिएशन' ची स्थापना भारतात झाली होती. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **या संस्थेची मूळ स्थापना लंडन (इंग्लंड) येथे झाली होती**, जेणेकरून ब्रिटीश संसदेवर थेट दबाव आणता येईल. नंतर हिच्या शाखा मुंबई, कलकत्ता आणि मद्रास येथे उघडण्यात आल्या. विधानांमधील हे भौगोलिक स्थान अचूक ओळखा!
MPSC Top Secret Notes
भाग ३: राष्ट्रीय सभेची स्थापना व सुरक्षा झडप सिद्धांत
१. राष्ट्रीय सभेची स्थापना (२८ डिसेंबर १८८५)
अखिल भारतीय पातळीवर राजकीय हक्कांसाठी उभारलेली ही पहिलीच देशव्यापी मोठी संघटना होती.
- मुख्य पुढाकार: निवृत्त ब्रिटिश अधिकारी ॲलन ऑक्टाव्हियन ह्यूम (A. O. Hume) यांनी भारतातील सुशिक्षित तरुणांना एकत्र आणण्यासाठी या संस्थेची पायाभरणी केली.
- सुरुवातीचे नाव: काँग्रेसच्या स्थापनेच्या वेळी तिचे नाव **'इंडियन नॅशनल युनियन' (Indian National Union)** असे होते. दादाभाई नवरोजी यांच्या सूचनेवरून याचे नाव बदलून **'इंडियन नॅशनल काँग्रेस'** करण्यात आले.
- काँग्रेस शब्दाचा अर्थ: 'काँग्रेस' हा शब्द उत्तर अमेरिकेच्या इतिहासातून घेण्यात आला असून, त्याचा अर्थ **'लोकांचा समूह' (Assembly of People)** असा होतो.
२. सुरक्षा झडप सिद्धांत (Safety Valve Theory)
काँग्रेसच्या स्थापनेमागील ब्रिटीशांच्या छुप्या हेतूंवर मुख्य परीक्षेत अनेकदा विधाने विचारली जातात.
- सिद्धांत काय आहे?: १८५७ सारखा दुसरा मोठा सशस्त्र उठाव पुन्हा होऊ नये, म्हणून भारतीयांचा वाढता असंतोष शांततापूर्ण व कायदेशीर मार्गाने बाहेर काढण्यासाठी ह्यूम यांनी काँग्रेसचा वापर **'सुरक्षा झडप' (Safety Valve)** सारखा केला, असा हा सिद्धांत सांगतो.
- लाला लजपत राय: त्यांनी त्यांच्या **'यंग इंडिया' (१९१६)** या वृत्तपत्रात या सिद्धांताचे समर्थन केले आणि काँग्रेस ही व्हाइसरॉय लॉर्ड डफरिन यांच्या सुपीक मेंदूची उपज होती, असे स्पष्ट मत मांडले.
- तडितवाहक सिद्धांत (Lightning Conductor): याउलट मवाळ नेते **गोपाळ कृष्ण गोखले** यांनी सांगितले की, जर काँग्रेसच्या स्थापनेत ए. ओ. ह्यूम हा ब्रिटीश अधिकारी पुढे नसता, तर ब्रिटीश सरकारने ही संघटना सुरुवातीलाच दडपून टाकली असती. भारतीयांनी ह्यूम यांचा वापर 'तडितवाहक' सारखा केला.
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
MPSC मुख्य परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'तडितवाहक सिद्धांत (Lightning Conductor Theory)' लाला लजपत राय यांनी मांडला होता. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **लाला लजपत राय यांनी 'सेफ्टी व्हॉल्व्ह' सिद्धांत मांडला** होता, तर **गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी 'तडितवाहक' सिद्धांत मांडून** काँग्रेसच्या स्थापनेचे समर्थन केले होते. विधानांमधील ही गल्लत पेपरमध्ये हमखास ट्रॅप ठरते!
MPSC Top Secret Notes
भाग ४: १८८५ चे पहिले अधिवेशन व प्रमुख ठराव
१. पहिल्या अधिवेशनाचा सूक्ष्म डेटा (Micro-Data)
MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत पहिल्या अधिवेशनातील बारकाव्यांवर अनेकदा विधान स्वरूपात प्रश्न येतात.
- वेळ व ठिकाण: २८ डिसेंबर १८८५, दुपारी १२ वाजता, मुंबईच्या गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज मध्ये पहिले अधिवेशन सुरू झाले.
- अध्यक्ष: कलकत्त्याचे ख्यातनाम ख्रिश्चन वकील व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (W. C. Bonnerjee) हे एकमताने अध्यक्ष निवडले गेले. त्यांच्या नावाची शिफारस ए. ओ. ह्यूम यांनी केली होती.
- प्रतिनिधींची संख्या: एकूण ७२ प्रतिनिधी (Delegates) उपस्थित होते. यात मुंबई प्रांतातून सर्वाधिक (३८), मद्रास प्रांतातून (२१), बंगालमधून (३), उत्तर-पश्चिम प्रांतातून (७) आणि अवधमधून (३) प्रतिनिधी आले होते.
- पहिले वक्ते: अधिवेशनात पहिले भाषण मद्रास महाजन सभेचे नेते जी. सुब्रमण्यम अय्यर यांनी केले.
• पहिल्या अधिवेशनाला महाराष्ट्रातून फिरोजशहा मेहता, के. टी. तेलंग, दाजी आबाजी खरे, गोपाळ गणेश आगरकर आणि ग. वा. जोशी (सार्वजनिक काका) हे प्रमुख नेते उपस्थित होते.
२. अधिवेशनात मंजूर झालेले ९ प्रमुख ठराव
पहिल्या अधिवेशनात देशाच्या हितासाठी एकूण ९ ठराव मांडण्यात आले, त्यातील महत्त्वाचे ठराव खालीलप्रमाणे:
- रॉयल कमिशन: ब्रिटीश प्रशासनाच्या चौकशीसाठी एक 'रॉयल कमिशन' नेमण्यात यावे (ठराव १).
- भारत मंत्री समिती नष्ट करणे: लंडन येथील 'इंडिया कौन्सिल' (भारत मंत्री समिती) रद्द करण्यात यावी.
- लष्करी खर्च कपात: ब्रिटीश सरकारच्या वाढत्या लष्करी खर्चामध्ये किमान ४५% कपात करण्यात यावी.
- आयसीएस (ICS) परीक्षा: नागरी सेवा परीक्षा (ICS) ही इंग्लंडसोबतच भारतातही एकाच वेळी घेण्यात यावी आणि वयोमर्यादा वाढवण्यात यावी.
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण केला जातो की काँग्रेसच्या पहिल्या अधिवेशनात 'पूर्ण स्वराज्याची' किंवा 'ब्रिटिशांनी भारत सोडून जाण्याची' मागणी करण्यात आली होती. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **सुरुवातीची काँग्रेस ही अत्यंत मवाळ आणि सनदशीर मार्गाने जाणारी होती**. पहिल्या अधिवेशनात केवळ प्रशासकीय सुधारणा, आयसीएस परीक्षा भारतात घेणे आणि लष्करी खर्च कमी करणे अशा प्राथमिक मागण्यांचे ठराव मंजूर झाले होते. विधानांमधील हा तात्विक ट्रॅप पेपरमध्ये अचूक ओळखा!