Early Thinkers Intellectuals Jagannath Shankar Sheth Balshastri Jambhekar Lokhitwadi / सुरुवातीचे विचारवंत (Jagannath Shankar Sheth, Balshastri Jambhekar, Lokhitwadi)

MPSC Top Secret Notes

भाग १: जगन्नाथ नाना शंकरशेट व मुंबईचा विकास

१. जगन्नाथ नाना शंकरशेट (१८०३ - १८६५)

आधुनिक मुंबईचे आद्य शिल्पकार आणि द्रष्टे विचारवंत म्हणून जगन्नाथ नाना शंकरशेट मुरकुटे यांचे स्थान अग्रगण्य आहे.

• मुंबईचे अनभिषिक्त राजे: प्रसिद्ध लेखक आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे यांनी नाना शंकरशेट यांना **'मुंबईचे अनभिषिक्त सम्राट' (Uncrowned King of Bombay)** ही पदवी दिली होती [MPSC].
• बॉम्बे असोसिएशन (१८५२): २६ ऑगस्ट १८५२ रोजी त्यांनी मुंबई प्रांतातील पहिली राजकीय संघटना स्थापन करण्यात मुख्य आर्थिक व राजकीय पुढाकार घेतला आणि ते तिचे सरचिटणीस (Secretary) बनले.
• शैक्षणिक कार्य (एल्फिन्स्टन फंड): मुंबईचे गव्हर्नर माऊंटस्ट्युअर्ट एल्फिन्स्टन यांच्या सन्मानार्थ त्यांनी 'एल्फिन्स्टन कॉलेज' सुरू करण्यासाठी मोठी देणगी दिली. तसेच मुलींच्या शिक्षणासाठी स्वतःच्या वाड्यात शाळा सुरू केली.
• पहिली रेल्वे (१८५३): १६ एप्रिल १८५३ रोजी भारतात (मुंबई ते ठाणे) सुरू झालेल्या पहिल्या रेल्वेच्या 'ग्रेट इंडियन पेनिनसुला (GIP) रेल्वे' कंपनीचे ते पहिले भारतीय संचालक (Director) होते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की 'नाना शंकरशेट यांनी ब्रिटीश सत्तेविरुद्ध सशस्त्र बंड करण्याचे समर्थन केले होते'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **नाना शंकरशेट हे सनदशीर (Constitutional) आणि सुधारणावादी मार्गाचे पाठीराखे होते**. त्यांनी १८५७ च्या उठावात सहभाग घेतला नव्हता, उलट इंग्रजांनी त्यांच्यावर संशय घेतला तेव्हा त्यांनी स्वतःची निर्दोषता सिद्ध केली होती. विधानांमधील हा तात्विक फरक परीक्षेसाठी नीट ओळखा!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: बाळशास्त्री जांभेकर व आद्य प्रबोधन

१. बाळशास्त्री जांभेकर (१८१२ - १८४६)

महाराष्ट्रातील वृत्तपत्र सृष्टीचे आद्य जनक आणि आधुनिक प्रबोधनयुगाचे पहिले प्रणेते.

• दर्पण वृत्तपत्र (६ जानेवारी १८३२): त्यांनी मराठीतील पहिले साप्ताहिक वृत्तपत्र 'दर्पण' सुरू केले. हा दिवस महाराष्ट्रात 'पत्रकार दिन' (Journalists' Day) म्हणून साजरा केला जातो. हे वृत्तपत्र इंग्रजी आणि मराठी अशा दोन्ही भाषांत विभागलेले असायचे.
• दिग्दर्शन (१८४०): मराठी भाषेतील पहिले मासिक (Monthly Magazine) त्यांनीच सुरू केले, ज्यातून इतिहास, भूगोल आणि विज्ञानाचा प्रसार सोप्या भाषेत केला.
• श्रीपती शेषाद्री प्रकरण: ख्रिश्चन मिशनऱ्यांच्या प्रभावाने ख्रिश्चन धर्म स्वीकारलेल्या 'श्रीपती शेषाद्री' या हिंदू मुलाचे त्यांनी शुद्धीकरण करून पुन्हा हिंदू धर्मात प्रवेश मिळवून दिला. यासाठी सनातनी ब्राह्मणांनी त्यांना वाळीत टाकले होते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'दर्पण हे दैनिक (Daily) वृत्तपत्र होते आणि ते केवळ मराठीत छापले जाई'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **दर्पण हे साप्ताहिक (Weekly) होते** आणि ते **द्विभाषिक (Bilingual)** होते; एका स्तंभात मराठी आणि समोरील स्तंभात इंग्रजी मजकूर असायचा, जेणेकरून इंग्रज सरकारला भारतीयांचे विचार समजावेत! विधानांमधील हा तांत्रिक बदल पेपरमध्ये अचूक ओळखा.

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: लोकहितवादी व वैचारिक क्रांती

१. लोकहितवादी - गोपाळ हरी देशमुख (१८२३ - १८९२)

महाराष्ट्रात बुद्धिप्रामाण्यवाद आणि आधुनिक समाजसुधारणांचा पाया घालणारे अग्रगण्य विचारवंत.

• शतपत्रे (Shatapatre): त्यांनी भाऊ महाजन यांच्या 'प्रभाकर' या साप्ताहिक वृत्तपत्रातून १८४८ ते १८५० या काळात एकूण १०८ शतपत्रे प्रसिद्ध केली. यामध्ये त्यांनी बालविवाह, जातीभेद, आणि सनातनी धार्मिक रूढींवर अत्यंत तीव्र शब्दांत प्रहार केला.
• आर्थिक विचार (लक्ष्मीज्ञान): त्यांनी १८४९ मध्ये 'लक्ष्मीज्ञान' हा ग्रंथ लिहिला. भारताचे आर्थिक शोषण कसे होत आहे आणि देशात व्यापार-उद्योगांचे पुनरुज्जीवन करणे कसे गरजेचे आहे, हे त्यांनी दादाभाई नवरोजींच्या आधीच स्पष्ट केले होते.
• ग्रंथ संपदा व वृत्तपत्रे: त्यांनी 'हितेच्छू' आणि 'ज्ञानप्रकाश' या नियतकालिकांमधूनही लेखन केले. 'भरतखंडपर्व', 'गीतातत्त्व' आणि 'जातीभेद' हे त्यांचे इतर प्रमुख ग्रंथ आहेत.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण केला जातो की 'लोकहितवादींनी स्वतःच्या "शतपत्रे" नावाच्या स्वतंत्र वृत्तपत्रातून समाजसुधारणांचे विचार मांडले'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **शतपत्रे हे कोणत्याही वृत्तपत्राचे नाव नव्हते**, तो केवळ १०८ पत्रांचा एक लेखसंग्रह होता आणि तो **भाऊ महाजन यांच्या 'प्रभाकर' या वृत्तपत्रात** प्रसिद्ध झाला होता. विधानांमधील हा तांत्रिक ट्रॅप पेपरमध्ये अचूक ओळखा!

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: आद्य विचारवंत - तुलनात्मक समीक्षा

१. आद्य विचारवंतांचा तुलनात्मक अभ्यास (MPSC स्पेशल)

MPSC मुख्य परीक्षेत एकापेक्षा जास्त विचारवंतांच्या वैचारिक दृष्टिकोनावर विधाने विचारली जातात.

२. परीक्षाभिमुख अति-सूक्ष्म मुद्दे (Rare Micro-Points)

• नाना शंकरशेट व सती प्रथा बंदी (१८२९): राजा राममोहन रॉय यांनी सती प्रथा बंदीसाठी प्रयत्न केले, तेव्हा महाराष्ट्रातून लॉर्ड विल्यम बेंटिंक यांच्या अर्जावर स्वाक्षरी करून पाठिंबा देणारे मुख्य व्यक्ती **नाना शंकरशेट** हेच होते.
• बाळशास्त्री जांभेकर (पहिले प्राध्यापक): एल्फिन्स्टन इन्स्टिट्यूशनमध्ये **पहिले भारतीय सहाय्यक प्राध्यापक** (Assistant Professor) म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली होती. ते गणिताचे प्राध्यापक होते.
• लोकहितवादी व पदव्या: ब्रिटीश सरकारने गोपाळ हरी देशमुख यांना १८७७ च्या दिल्ली दरबारात **'रावबहादूर'** ही पदवी दिली होती. तसेच ते अमदाबाद आणि नाशिक येथे जज्ज (न्यायाधीश) म्हणून कार्यरत होते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'भारतातील पहिली रेल्वे धावली तेव्हा तिचे संपूर्ण नियंत्रण इंग्रज संचालकांच्या हातात होते'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **नाना शंकरशेट हे 'ग्रेट इंडियन पेनिनसुला' (GIP) रेल्वे कंपनीचे एकमेव आद्य भारतीय संचालक होते**. त्यांच्या सहभागाशिवाय महाराष्ट्रात पहिली रेल्वे धावणे अशक्य होते. विधानांमधील हा तांत्रिक ट्रॅप पेपरमध्ये अचूक ओळखा!