MPSC भारतीय अर्थव्यवस्था (Economics)
शाश्वत विकास, बँकिंग आणि सार्वजनिक वित्त - सविस्तर मार्गदर्शक
१. समग्रलक्षी अर्थशास्त्र (Macro Economics)
- राष्ट्रीय उत्पन्न: GDP, GNP, NDP, NNP संकल्पना आणि मोजमाप पद्धती.
- आर्थिक वृद्धी आणि विकास: मानवी विकास निर्देशांक (HDI), शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDG), आणि जेंडर गॅप इंडेक्स.
- भारतीय अर्थव्यवस्था वैशिष्ट्ये: अल्पविकसित, विकसनशील आणि मिश्र अर्थव्यवस्था.
२. सार्वजनिक वित्त आणि बँकिंग
२.१ बँकिंग क्षेत्र
- भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI): मौद्रिक धोरण (Monetary Policy), रेपो रेट, रिव्हर्स रेपो, CRR, SLR.
- बँकिंग सुधारणा: नरसिंहम समिती, इंद्रधनुष्य योजना, आणि बँकांचे विलीनीकरण.
२.२ सार्वजनिक वित्त (Public Finance)
- अर्थसंकल्प (Budget): महसुली आणि भांडवली जमा-खर्च, तुटीचे प्रकार (राजकोषीय, महसुली तूट).
- कर संरचना: प्रत्यक्ष कर (Income Tax) आणि अप्रत्यक्ष कर (GST - सविस्तर).
- वित्त आयोग: १५ व्या वित्त आयोगाच्या शिफारसी.
३. आर्थिक सुधारणा आणि नवीन धोरणे
- LPG धोरण १९९१: उदारीकरण, खाजगीकरण आणि जागतिकीकरण - पार्श्वभूमी आणि परिणाम.
- नियोजन आयोग ते नीती (NITI) आयोग: पंचवार्षिक योजनांचा आढावा आणि नीती आयोगाची कार्यपद्धती.
- पायाभूत सुविधा: ऊर्जा, वाहतूक आणि संवाद क्षेत्रातील प्रगती.
४. गरिबी, बेरोजगारी आणि सामाजिक विकास
- गरिबी मोजमाप: तेंडुलकर समिती, रंगराजन समिती आणि दारिद्र्य रेषा संकल्पना.
- बेरोजगारी: प्रकार (प्रच्छन्न, हंगामी, चक्रीय) आणि बेरोजगारी मोजण्याच्या पद्धती.
- महत्त्वाच्या योजना: मनरेगा (MGNREGA), मुद्रा योजना, जन धन योजना, आणि महाराष्ट्रातील रोजगार हमी योजना.