पर्यावरण, रामसर स्थळे आणि वन्यजीव घडामोडी (Environment, Ramsar Sites & Wildlife News)
★ विशेष स्मरणात ठेवण्यासाठी उच्च-मूल्य क्लृप्त्या (High-Value Mnemonics First)
परीक्षेमध्ये भारतातील रामसर स्थळांची संख्या, महाराष्ट्रातील अधिकृत जैवविविधता वारसा स्थळे आणि व्याघ्र प्रकल्पांची आकडेवारी विसरू नये म्हणून या ट्रिक्स सर्वप्रथम तोंडपाठ करा:
A. भारतातील रामसर पाणथळ स्थळांची (Ramsar Sites) अद्ययावत एकूण संख्या:
क्लृप्ती (Mnemonic): "भारताने रामसरमध्ये '८५' (पंच्याऐंशी) चा पट्टा गाठला, तमिळनाडूने सर्वोच्च वाटा लाटला"
- ८५ स्थळे ➔ २०२४ मध्ये आणखी ५ नव्या स्थळांच्या समावेशानंतर भारतातील एकूण रामसर पाणथळ स्थळांची संख्या अधिकृतपणे ८५ (85) झाली आहे.
- तमिळनाडू अव्वल ➔ संपूर्ण देशात सर्वाधिक रामसर स्थळे एकट्या **तमिळनाडू (१६ स्थळे)** राज्यात असून, दुसऱ्या क्रमांकावर उत्तर प्रदेश (१० स्थळे) आहे.
B. महाराष्ट्रातील ३ अधिकृत रामसर पाणथळ स्थळांचा अचूक क्रम:
क्लृप्ती (Mnemonic): "नांदूरच्या लोणारने ठाण्याची खाडी गाठली"
- नांदूर ➔ नांदूर मध्यमेश्वर (नाशिक - महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ, २०१९).
- लोणार ➔ लोणार सरोवर (बुलढाणा - खऱ्या पाण्याचे विवर सरोवर, २०२०).
- ठाण्याची खाडी ➔ ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य (ठाणे - तिसरे रामसर स्थळ, २०२२).
C. जागतिक पर्यावरण करारांची वर्षे क्रमाने लक्षात ठेवण्याची ट्रिक:
क्लृप्ती (Mnemonic): "७१ चा रामसर पाणथळ, ९२ ची रिओ जैवविविधता सरळ, ९७ चे क्योटो कार्बन विरळ"
- १९७१ ➔ रामसर परिषद (इराण - पाणथळ जागा संवर्धन).
- १९९२ ➔ रिओ पृथ्वी परिषद (ब्राझील - जैविक विविधतेचा करार - CBD).
- १९९७ ➔ क्योटो प्रोटोकॉल (जपान - हरितगृह वायू आणि कार्बन उत्सर्जन कपात).
१. रामसर परिषद आणि भारतातील पाणथळ परिसंस्था (Ramsar Convention & Wetlands)
रामसर परिषद (Ramsar Convention) हा पाणथळ (Wetlands) जागांचे संवर्धन आणि त्यांच्या सुज्ञ वापरासाठी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर २ फेब्रुवारी १९७१ रोजी इराणमधील 'रामसर' या शहरात स्वाक्षरी झालेला एकमेव आंतरराष्ट्रीय करार आहे. म्हणूनच, दरवर्षी **२ फेब्रुवारी** हा दिवस जगभरात 'जागतिक पाणथळ दिन' (World Wetlands Day) म्हणून साजरा केला जातो. भारताने १ फेब्रुवारी १९८२ रोजी या कराराचा अधिकृत स्वीकार केला.
भारतातील एकूण रामसर स्थळांची संख्या वेगाने वाढून आता **८५** झाली आहे, ज्यांनी देशातील सुमारे १३.३ लाख हेक्टर क्षेत्र व्यापले आहे. रामसर यादीत समाविष्ट असलेल्या जागतिक स्तरावरील मानवनिर्मित किंवा नैसर्गिक धोक्याचा सामना करणाऱ्या पाणथळ स्थळांच्या विशेष नोंदणी पुस्तकाला **'मॉन्ट्रेक्स रेकॉर्ड' (Montreux Record)** म्हणतात; सध्या भारतातील केवल २ स्थळे यात समाविष्ट आहेत: १. केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान (राजस्थान) आणि २. लोकटाक सरोवर (मणीपूर). (चिल्का सरोवर आधी यात होते, परंतु सुधारणेनंतर ते बाहेर काढण्यात आले आहे).
महाराष्ट्रातील रामसर वैविध्य त्रिसूत्री
१. नांदूर मध्यमेश्वर (नाशिक - 'महाराष्ट्राचे भरतपूर') ➔ २. लोणार सरोवर (बुलढाणा - उल्कापातामुळे निर्मित) ➔ ३. ठाणे खाडी (फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे नंदनवन)
१. नांदूर मध्यमेश्वर (नाशिक - 'महाराष्ट्राचे भरतपूर') ➔ २. लोणार सरोवर (बुलढाणा - उल्कापातामुळे निर्मित) ➔ ३. ठाणे खाडी (फ्लेमिंगो पक्ष्यांचे नंदनवन)
२. व्याघ्र गणना आणि वन्यजीव संरक्षण घडामोडी (Project Tiger & Elephant Status)
MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत व्याघ्र प्रकल्प, बिबट्यांची आकडेवारी आणि वन्यजीव कायद्यांमधील अद्ययावत दुरुस्त्यांवर नेहमी विश्लेषणात्मक प्रश्न विचारले जातात:
A. अखिल भारतीय व्याघ्र गणना अहवाल (अद्ययावत सांख्यिकी)
- एकूण वाघांची संख्या: ५ व्या चक्राच्या अधिकृत सांख्यिकीनुसार भारतातील वाघांची एकूण संख्या वाढून **३,६८२** (किमान ३,१६७ वरून सुधारित अंदाज ३,६८२) झाली आहे. जगातील एकूण वाघांच्या तब्बल ७५% वाघ एकट्या भारतात आढळतात.
- राज्यांचे रँकिंग (Top Tiger States): देशात सर्वाधिक वाघांची संख्या मध्य प्रदेश (७८५ वाघ) राज्यात असून त्याला 'टायगर स्टेट' म्हणतात. दुसऱ्या क्रमांकावर कर्नाटक (५६३) आणि तिसऱ्या क्रमांकावर उत्तराखंड (५६०) आहे. महाराष्ट्र ५४४ वाघांसह देशात चौथ्या क्रमांकावर मजबूत स्थितीत आहे.
- महाराष्ट्रातील व्याघ्र प्रकल्प: महाराष्ट्रात एकूण ६ अधिकृत व्याघ्र प्रकल्प आहेत: १. मेळघाट (अमरावती - महाराष्ट्रातील पहिला, १९७३-७४), २. ताडोबा-अंधारी (चंद्रपूर), ३. पेंच (नागपूर), ४. सह्याद्री (कोल्हापूर-रत्नागिरी-सांगली-सातारा), ५. नवेगाव-नाझिरा (गोंदिया-भंडारा), आणि ६. बोर (वर्धा - क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने भारतातील सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्प).
B. बिबट्या गणना आणि हत्ती संरक्षण प्रकल्प
- बिबट्यांची संख्या (Status of Leopards): अद्ययावत अहवालानुसार भारतात एकूण १३,८७४ बिबट्यांची नोंद झाली आहे. यातही मध्य प्रदेश (३,९०७) प्रथम क्रमांकावर असून, महाराष्ट्र (१,९८५) दुसऱ्या क्रमांकावर अव्वल आहे.
- प्रकल्प हत्ती (Project Elephant - 1992): हत्तींच्या संरक्षणासाठी अलिकडेच आसामच्या काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यानात **'गज उत्सव'** साजरा करण्यात आला. भारताचा ५४ वा व्याघ्र प्रकल्प मध्य प्रदेशातील 'वीरांगना दुर्गावती व्याघ्र प्रकल्प' बनला आहे, तर अद्ययावत संरक्षित क्षेत्रांतर्गत हत्ती कॉरिडोअर्स निश्चित केले जात आहेत.
३. जागतिक पर्यावरण परिषदा आणि भारताची 'Net Zero' ध्येये (COP summits & Net-Zero Targets)
MPSC पूर्व परीक्षेत संयुक्त राष्ट्रांच्या हवामान बदल परिषदांवर (UNFCCC - COP) नेहमी थेट विधाने येतात:
| हवामान परिषद (COP Summit) | अधिकृत ऐतिहासिक वर्ष व स्थान | झालेले मुख्य आंतरराष्ट्रीय निर्णय व करार (Core Mandate) | MPSC कोअर परीक्षा ट्रॅप पॉईंट (India's Commitment) |
|---|---|---|---|
| COP 21 (पॅरिस करार) | २०१५, पॅरिस (फ्रान्स) | जागतिक तापमान वाढ औद्योगिक क्रांतीपूर्वीच्या पातळीपेक्षा **२°C च्या आत (शक्यतो १.५°C पर्यंत)** मर्यादित ठेवण्याचा ऐतिहासिक कायदेशीर संकल्प. | भारताने आपले 'INDC' लक्ष्य निश्चित केले. या परिषदेत भारत आणि फ्रान्सने मिळवून **'आंतरराष्ट्रीय सौर आघाडी' (ISA)** ची स्थापना केली, जिचे मुख्यालय गुरुग्राम (हरियाणा) येथे आहे. |
| COP 26 (ग्लासगो परिषद) | २०२१, ग्लासगो (स्कॉटलंड) | कार्बन उत्सर्जन वेगाने कमी करण्यासाठी जागतिक देशांवर हवामान कृती वाढवण्याचा दबाव. | पंतप्रधान मोदी यांनी भारताचे ऐतिहासिक **'पंचामृत' (Panchamrit)** लक्ष्य जाहीर केले, ज्यांतर्गत भारत वर्ष २०७० पर्यंत 'नेट झिरो' (Net-Zero - शून्य कार्बन उत्सर्जन) चे लक्ष्य गाठणार आहे. |
| COP 28 (दुबई परिषद) | २०२३, दुबई (UAE) | जगातील पहिल्या **'ग्लोबल स्टॉकटेक' (Global Stocktake)** अहवालाचे सादरीकरण, ज्यामध्ये जीवाश्म इंधनाचा (Fossil fuels) वापर टप्प्याटप्प्याने कमी करण्याचे मान्य केले गेले. | परिषदेत गरीब विकसनशील देशांना हवामान बदलाशी लढण्यासाठी **'लॉस अँड डॅमेज फंड' (Loss and Damage Fund)** अधिकृतपणे कार्यान्वित करण्यात आला. |
४. महाराष्ट्रातील नवीन वन्यजीव अभयारण्ये आणि वारसा स्थळे (Environment & Wildlife in MH)
- महाराष्ट्रातील नवीन जैवविविधता वारसा स्थळे (Biodiversity Heritage Sites): जैविक विविधता कायदा, २००२ च्या कलम ३७ नुसार राज्य सरकार विशेष परिसंस्थांना हा दर्जा देते. महाराष्ट्रातील खालील स्थळे प्रसिद्ध आहेत:
- १. ग्लोरी ऑफ आलापल्ली (गडचिरोली): महाराष्ट्रातील पहिले जैविक वारसा स्थळ (मजबूत सागाच्या वनांचे क्षेत्र).
- २. बांबुर्डे मायरिस्टिका दलदल (सिंधुदुर्ग): अत्यंत दुर्मिळ आणि प्राचीन असणाऱ्या 'मायरिस्टिका' दलदलीच्या वनस्पतींचे क्षेत्र.
- ३. कास पठार (सातारा - युनेस्को जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळ, २०१२).
- नवीन अभयारण्ये (New Wildlife Sanctuaries): महाराष्ट्र शासनाने पश्चिम महाराष्ट्रात आणि विदर्भात पर्यावरण संवर्धनासाठी नवीन राखीव क्षेत्रांची घोषणा केली आहे, जसे की **'आटपाडी संवर्धन राखीव क्षेत्र' (सांगली)** जे लांडगे, कोल्हे आणि सशांच्या संरक्षणासाठी ओळखले जाते, आणि चंद्रपूर परिसरातील कन्हाळगाव अभयारण्य.
★ परीक्षेसाठी ट्रिकी TRAPS आणि पर्यावरणीय कायदे पैलू (MPSC Exam Insights)
- 'वन्यजीव संरक्षण दुरुस्ती कायदा, २०२२' चा अनुसूची (Schedules) ट्रॅप: मूळ वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२ मध्ये प्राण्यांच्या संरक्षणाच्या तीव्रतेनुसार एकूण ६ अनुसूचण्या (Schedules) होत्या. परंतु, २०२२ च्या अद्ययावत दुरुस्ती कायद्यानुसार या ६ अनुसूचण्यांचे एकत्रीकरण करून केवळ ४ अनुसूचण्या करण्यात आल्या आहेत!
- अनुसूची १: सर्वोच्च संरक्षण असणारे प्राणी (उदा. वाघ, सिंह).
- अनुसूची २: कमी धोक्याचे प्राणी.
- अनुसूची ३: वनस्पतींचे संरक्षण.
- अनुसूची ४: **CITES (आंतरराष्ट्रीय व्यापार नियंत्रण करार)** अंतर्गत समाविष्ट असणारे प्राणी. विधाने तपासताना ६ अनुसूचण्यांचा जुना ट्रॅप आवर्जून ओळखा, तो आता बदलला आहे.
- 'प्रकल्प चित्ता' (Project Cheetah) कोअर तांख्यिकी: नामशेष झालेल्या चित्त्यांना भारतात पुनरुज्जीवित करण्यासाठी आफ्रिकेतील **नामिबिया (८ चित्ते)** आणि **दक्षिण आफ्रिकेतून (१२ चित्ते)** एकूण २० चित्ते आणून मध्य प्रदेशातील कुनो राष्ट्रीय उद्यानात (Kuno National Park) सोडण्यात आले. हे आफ्रिकन चित्ते (Acinonyx jubatus) आहेत.
- भारतातील सर्वोच्च राष्ट्रीय उद्यान सांख्यिकी:
- भारतातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान: हेमिस राष्ट्रीय उद्यान (लडाख) - हिमबिबट्यांसाठी (Snow Leopard) प्रसिद्ध.
- भारतातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान: **जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान (उत्तराखंड - १९३६, जुने नाव हेली राष्ट्रीय उद्यान)**.
- जगातील एकमेव तरंगणारे राष्ट्रीय उद्यान: **कैबुल लामजाओ राष्ट्रीय उद्यान (मणीपूर - लोकटाक सरोवर)**, जे सांगाय (Dancing Deer) या दुर्मिळ हरणासाठी प्रसिद्ध आहे.