Establishment of British Rule / ब्रिटिश राजवटीची स्थापना

MPSC Top Secret Notes

भाग १: युरोपियन युरोपियन व्यापारी स्पर्धा व कर्नाटक युद्धे

१. परकीय व्यापाऱ्यांचे उच्चाटन व निर्णायक लढाया

इंग्रजांनी ईस्ट इंडिया कंपनीचे वर्चस्व स्थापन करण्यासाठी इतर युरोपियन सत्तांचा पराभव कसा केला, यावर जोड्या लावा विचारल्या जातात.

• बेडाराची लढाई (Battle of Bedara - १७५९): इंग्रजांनी डच (Dutch) लोकांचा निर्णायक पराभव करून त्यांचे भारतातील राजकीय आव्हान संपवले.
• वांदिवॉशची लढाई (Battle of Wandiwash - १७६०): इंग्रज सेनापती सर आयर कूट याने फ्रेंच (French) सैन्याचा (काऊंट लाली) पराभव केला. या लढाईने फ्रेंचांचे भारतातील साम्राज्य स्थापनेचे स्वप्न कायमचे नष्ट केले.

२. तीन कर्नाटक युद्धे (Anglo-French Carnatic Wars)

इंग्रज आणि फ्रेंच यांच्यातील वर्चस्व युद्धाच्या तहांवर MPSC थेट प्रश्न विचारते:

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की कर्नाटक युद्धे ही इंग्रज आणि स्थानिक भारतीय राजांमध्ये झाली होती. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **कर्नाटक युद्धे ही मूलतः इंग्रज आणि फ्रेंच या दोन परकीय युरोपियन कंपन्यांमधील व्यापारी व राजकीय वर्चस्वाचे युद्ध होते**, ज्यामध्ये त्यांनी भारतीय राजांच्या अंतर्गत भांडणाचा स्वतःच्या फायद्यासाठी वापर केला!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: बंगालवरील नियंत्रण व दुहेरी राज्यव्यवस्था

१. प्लासी व बक्सार युद्धाचे सूक्ष्म मुद्दे

या दोन लढायांनी इंग्रजांना व्यापारी कंपनीवरून भारताचे राजकीय स्वामी बनवले.

• अंधारकोठडीची दुर्घटना (Black Hole Tragedy - १७५६): नवाब सिराज-उद-दौलाने १४६ इंग्रजांना एका छोट्या खोलीत कोंडले, ज्यात १२३ जणांचा गुदमरून मृत्यू झाला. या घटनेचा बदला घेण्यासाठी रॉबर्ट क्लाइव्ह बंगालला गेला.
• प्लासीची लढाई (२३ जून १७५७): नबाबाचा मुख्य सेनापती मीर जाफर, रायदुर्लभ आणि जगतशेठ यांच्या फितुरीमुळे सिराज-उद-दौलाचा पराभव झाला. ही लढाई नसून एक मोठा विश्वासघात होता.
• बक्सारची लढाई (२२ ऑक्टोबर १७६४): इंग्रज सेनापती हेक्टर मन्रो याने मीर कासिम, अवधचा नवाब शुजा-उद-दौला आणि मुघल बादशहा शाह आलम २ यांच्या संयुक्त सैन्याचा पूर्ण पराभव केला. हा इंग्रजांचा वास्तविक लष्करी विजय होता.

२. अलाहाबादचा तह आणि दुहेरी राज्यव्यवस्था

बक्सारच्या विजयानंतर रॉबर्ट क्लाइव्हने १७६५ मध्ये 'अलाहाबादचा तह' केला.

• दिवाणी हक्क (Diwani Rights): या तहानुसार मुघल बादशहाने ईस्ट इंडिया कंपनीला बंगाल, बिहार आणि ओरिसा प्रांताचे 'दिवाणी' (कर वसूल करण्याचे अधिकार) दिले.
• दुहेरी राज्यव्यवस्था (Dual Government - १७६५-१७७२): क्लाइव्हने बंगालमध्ये ही पद्धत सुरू केली.
  • कंपनीकडे: दिवाणी अधिकार (पैसा आणि महसूल - अधिकार आहेत पण जबाबदारी नाही).
  • नबाबाकडे: निजामत अधिकार (कायदा व सुव्यवस्था - जबाबदारी आहे पण पैसा नाही).
• पद्धतीचा शेवट: या व्यवस्थेमुळे बंगालमध्ये मोठा दुष्काळ (१७७०) पडला आणि प्रचंड अराजकता माजली. शेवटी १७७२ मध्ये वॉरेन हेस्टिंग्स याने ही दुहेरी राज्यव्यवस्था बंद केली.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण केला जातो की बक्सारच्या लढाईत इंग्रज सैन्याचे नेतृत्व रॉबर्ट क्लाइव्हने केले होते. नीट लक्षात ठेवा, **बक्सारच्या लढाईच्या वेळी क्लाइव्ह भारतात नव्हता**, तो इंग्लंडला गेला होता. लढाईचे नेतृत्व **हेक्टर मन्रो** याने केले होते. लढाई जिंकल्यानंतर क्लाइव्हला पुन्हा भारतात बोलावले गेले आणि त्याने १७६५ मध्ये अलाहाबादचा तह केला!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: साम्राज्य विस्तार नीती व प्रमुख युद्धे

१. लॉर्ड वेलस्ली व तैनाती फौज (Subsidiary Alliance - १७९८)

भारतीय राजांना नामोहरम करण्यासाठी वेलस्लीने ही पद्धत वापरली. MPSC पूर्व परीक्षेत फौज स्वीकारणाऱ्या राज्यांचा क्रम विचारला जातो.

• पहिला स्वीकार: हैदराबादच्या निझामाने (१७९८) सर्वात आधी तैनाती फौज स्वीकारली.
• म्हैसूर व तंजावर (१७९९): टिपू सुल्तानच्या पराभवानंतर म्हैसूरवर ही पद्धत लादली गेली.
• पेशवे (१८०२): दुसरा बाजीराव पेशवा याने इंग्रजांशी 'वसईचा तह' (१८०२) करून तैनाती फौज स्वीकारली (विशेष महाराष्ट्र संदर्भ).

२. लॉर्ड डलहौजी व दत्तक वारसा नामंजूर कायदा (खालसा धोरण)

ज्या राजांना स्वतःचा वारस नसेल, त्यांची राज्ये डलहौजीने (१८४८-१८५६) ब्रिटिश साम्राज्यात जोडली.

• सातारा (१८४८) - सर्वात महत्त्वाचे: डलहौजीने सर्वात आधी महाराष्ट्रातील 'सातारा' हे राज्य राजा शहाजी यांच्या मृत्यूनंतर खालसा केले.
• इतर राज्ये: जैतपूर आणि संबळपूर (१८४९), झाशी (१८५३), नागपूर (१८५४).
• अवध (१८५६): अवधचा नवाब वाजिद अली शाह याच्यावर 'गैरकारभाराचे' (Maladministration) खोटे आरोप ठेवून अवध राज्य खालसा करण्यात आले.

३. अँग्लो-म्हैसूर आणि अँग्लो-मराठा युद्धे (मायक्रो-फॅक्ट्स)

• चौथे म्हैसूर युद्ध (१७९९): श्रीरंगपट्टणमच्या वेढ्यात टिपू सुल्तान लढता लढता मरण पावला आणि म्हैसूरवर इंग्रजांचे पूर्ण नियंत्रण आले.
• तिसरे मराठा युद्ध (१८१७-१८१८): खडकी, कोरेगाव आणि आष्टीच्या लढाईत दुसऱ्या बाजीराव पेशव्याचा पूर्ण पराभव झाला. एलफिन्स्टनने १८१८ मध्ये पेशवाई नष्ट केली आणि साताऱ्याच्या गादीवर प्रतापसिंह महाराजांना बसवले.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC मुख्य परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'तैनाती फौजेचा भारतात सर्वात आधी वापर लॉर्ड वेलस्लीने केला'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, भारतात तैनाती फौजेचा सर्वप्रथम वापर फ्रेंच गव्हर्नर **ड्युप्ले (Dupleix)** याने केला होता. वेलस्लीने केवळ त्या पद्धतीचे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारीकरण आणि राजकीय वापर करून साम्राज्य विस्तार केला!

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: ब्रिटिश आर्थिक धोरणे व जमीन महसूल पद्धती

१. तीन मुख्य ब्रिटिश जमीन महसूल पद्धती

MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत या तीन व्यवस्थांचे जनक, क्षेत्र आणि अटी यावर १००% प्रश्न विचारला जातो.

२. संपत्तीचे वहन आणि शेतीचे व्यापारीकरण

ब्रिटिश आर्थिक शोषणाचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर खालील दूरगामी परिणाम झाले:

• संपत्तीचे वहन (Drain of Wealth): दादाभाई नवरोजी यांनी त्यांच्या 'Poverty and Un-British Rule in India' या ग्रंथात भारताचा पैसा ब्रिटनला कसा वाहून जातोय हा सिद्धांत मांडला. त्यांनी याला 'अनिष्टांचा अनिष्ट' (Evil of all evils) म्हटले.
• शेतीचे व्यापारीकरण (Commercialization): अन्नधान्याऐवजी नगदी पिके (उदा. कापूस, घायपात, तंबाखू, निळ) घेण्याची सक्ती शेतकऱ्यांवर करण्यात आली. यामुळे महाराष्ट्रात १८७५ मध्ये 'दख्खनचे दंगे' (Deccan Riots) झाले.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण करतो की कायमधारा पद्धतीत सरकारचा कर उत्पादनानुसार बदलत असे. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **कायमधारा पद्धतीत महसूल कायमचा निश्चित (Fixed) केला गेला होता**, तो बदलत नसे. जर जमीनदाराने ठरलेल्या दिवशी सूर्यास्तापूर्वी कर भरला नाही, तर त्याचा हक्क जप्त केला जाई, ज्याला **'सूर्यास्त कायदा' (Sunset Law)** म्हटले जाई. विधानांमधील हा तांत्रिक ट्रॅप ओळखा!