Extremist Movement Underground Revolutionaries Abhinav Bharat Savarkar Brothers / जहाल कालखंड आणि क्रांतिकारी चळवळ (Abhinav Bharat, Savarkar Brothers)

MPSC Top Secret Notes

भाग १: मित्रमेळा ते अभिनव भारत स्थापना

१. मित्रमेळा ते अभिनव भारत (१९०० - १९MD)

महाराष्ट्रातील संघटित क्रांतिकारी चळवळीचा पाया सावरकर बंधूंनी नाशिकमध्ये रचला.

• मित्रमेळा (१९००): स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर आणि त्यांचे मोठे बंधू बाबाराव (गणेश) सावरकर यांनी नाशिक येथे 'मित्रमेळा' या क्रांतिकारी संघटनेची स्थापना केली. सुरुवातीला यात गुप्त बैठका आणि देशभक्तीपर मेळावे घेतले जात असत.
• अभिनव भारत (१९MD): याच मित्रमेळा संघटनेचे रूपांतर पुढे जानेवारी १९०४ मध्ये 'अभिनव भारत' या गुप्त आंतरराष्ट्रीय क्रांतिकारी संघटनेत झाले. इटलीच्या मॅझिनीच्या 'यंग इटली' या संघटनेवरून हे नाव प्रेरित होते.
• परदेशी कापडाची होळी (१९०५): वि. दा. सावरकरांनी पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये शिकत असताना स्वदेशी चळवळीला पाठिंबा देण्यासाठी भारतात सर्वप्रथम **परदेशी कापडाची जाहीर होळी** घडवून आणली होती.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की 'अभिनव भारत' ही एक जाहीर आणि कायदेशीर राजकीय संघटना होती. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **ही एक पूर्णपणे गुप्त (Secret Underground) क्रांतिकारी संघटना होती**, जिच्या प्रतिज्ञा आणि बैठका अतिशय गुप्तपणे घेतल्या जात असत. इंग्रज सरकारच्या कडक अंमलबजावणीमुळे ही जाहीरपणे काम करत नव्हती. विधानांमधील हा तात्विक फरक पेपरमध्ये अचूक ओळखा!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: लंडनमधील कार्य, इंडिया हाऊस व धिंग्रा

१. इंडिया हाऊस आणि सावरकर (लंडन)

वि. दा. सावरकर १९०६ मध्ये 'शिवाजी शिष्यवृत्ती' मिळवून कायद्याचा अभ्यास करण्यासाठी लंडनला गेले. हे घडवून आणण्यात श्यामजी कृष्ण वर्मा यांचे मोठे योगदान होते.

• इंडिया हाऊस (India House): लंडनमधील हे केंद्र क्रांतिकारी चळवळीचे मुख्य केंद्र बनले. सावरकरांनी येथे राहून 'अभिनव भारत'ची आंतरराष्ट्रीय शाखा चालवली आणि बॉम्ब तयार करण्याचे तंत्रज्ञान भारतात पाठवले.
• १८५७ चे स्वातंत्र्यसमर (ग्रंथ): सावरकरांनी येथेच ब्रिटिश कागदपत्रांचा अभ्यास करून **'The Indian War of Independence - 1857'** हा महान ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथाने १८५७ च्या उठावाला सर्वप्रथम 'पहिले राष्ट्रीय स्वातंत्र्य युद्ध' म्हणून घोषित केले. हा ग्रंथ प्रकाशनापूर्वीच ब्रिटनमध्ये बॅन झाला होता.

२. मदनलाल धिंग्रा व कर्झन वायली वध (१९०९)

लंडनमधील क्रांतिकारी कारवायांचा हा सर्वात मोठा आणि अत्यंत धाडसी टप्पा होता.

• कर्झन वायली वध: सावरकरांचे निष्ठावंत सहकारी आणि अभिनव भारतचे सदस्य मदनलाल धिंग्रा यांनी १ जुलै १९०९ रोजी लंडनमध्ये ब्रिटिश अधिकारी सर कर्झन वायली याची गोळ्या झाडून हत्या केली.
• परिणाम: मदनलाल धिंग्रा यांना ब्रिटनमध्ये फाशी देण्यात आली. फाशीपूर्वी त्यांनी दिलेला जाहीरनामा अत्यंत राष्ट्रभक्तीने प्रेरित होता, ज्याचे कौतुक खुद्द विन्स्टन चर्चिल यांनीही केले होते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो कि मदनलाल धिंग्रा यांनी लॉर्ड कर्झन (बंगालची फाळणी करणारा व्हाइसरॉय) याची हत्या केली होती. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, त्यांनी व्हाइसरॉय लॉर्ड कर्झनला नाही, तर **'सर कर्झन वायली' (Sir Curzon Wyllie)** या भारत मंत्र्यांच्या राजकीय सल्लागाराची हत्या केली होती. नावातील या साम्यामुळे अनेक विद्यार्थी चुकतातात, त्यामुळे परीक्षेमध्ये विशेष काळजी घ्या!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: नाशिकचा जॅक्सन वध व खटला (१९०९)

१. बाबाराव सावरकर अटक व जॅक्सन वधाची पार्श्वभूमी

महाराष्ट्रातील क्रांतिकारी चळवळीला हादरवून सोडणारी ही नाशिकमधील अत्यंत महत्त्वपूर्ण घटना होती.

• बाबाराव सावरकरांना काळे पाणी (१९०९): स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे मोठे बंधू बाबाराव (गणेश) सावरकर यांनी देशभक्तीपर कवितांचे पुस्तक प्रकाशित केल्यामुळे नाशिकचा जिल्हाधिकारी ए. एम. टी. जॅक्सन (A. M. T. Jackson) याने त्यांना अटक करून काळ्या पाण्याची (अंदमान) कठोर शिक्षा सुनावली.
• बदल्याचा कट: या अन्यायाचा बदला घेण्यासाठी 'अभिनव भारत' च्या नाशिक आणि औरंगाबाद शाखेतील तरुण क्रांतिकारकांनी जॅक्सनला मारण्याचा गुप्त कट रचला. लंडनहून सावरकरांनी पाठवलेल्या ब्राउझिंग पिस्तुलांचा यात वापर करण्यात आला.

२. हुतात्मा अनंत कान्हेरे व विजयानंद थिएटर घटना

MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत या घटनेतील क्रांतिकारकांच्या नावांवर थेट प्रश्न विचारले जातात:

• ऐतिहासिक वध (२१ डिसेंबर १९०९): जॅक्सनची बदली झाल्यामुळे नाशिकच्या **विजयानंद थिएटर** मध्ये त्याच्या निरोप समारंभासाठी 'शारदा' हे नाटक आयोजित केले होते. नाटक सुरू होण्यापूर्वी अवघ्या १९ वर्षांच्या **अनंत लक्ष्मण कान्हेरे** यांनी जॅक्सनवर अत्यंत जवळून गोळ्या झाडून त्याचा वध केला.
• प्रमुख सहकारी: या कटामध्ये अनंत कान्हेरे यांना **कृष्णाजी गोपाळ कर्वे** आणि **विनायक नारायण देशपांडे** यांनी थेट मदत केली होती.
• न्यायालयीन खटला व फाशी: या तिघांना इंग्रज सरकारने अटक करून नाशिक कट खटला चालवला. **१९ एप्रिल १९१०** रोजी ठाणे मध्यवर्ती कारागृहात अनंत कान्हेरे, अण्णा कर्वे आणि विनायक देशपांडे यांना फाशी देण्यात आली.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण केला जातो की जॅक्सन वधानंतर केवळ अनंत कान्हेरे यांनाच फाशी झाली होती आणि उर्वरित दोघांना काळे पाणी झाले होते. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **अनंत कान्हेरे, कृष्णाजी कर्वे आणि विनायक देशपांडे या तिघांनाही एकाच दिवशी (१९ एप्रिल १९१०) ठाणे जेलमध्ये फाशी देण्यात आली होती**. विधानांमधील हा तांत्रिक फरक पेपरमध्ये अचूक ओळखा!

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: सावरकरांची अंदमान शिक्षा व रत्नागिरी कार्य

१. दोन जन्मठेपा आणि अंदमानचा छळ (१९११ - १९२१)

नाशिकच्या जॅक्सन वध खटल्यात शस्त्रे पुरवल्याचा आरोप ठेवून वि. दा. सावरकरांवर ब्रिटीश सरकारने खटला चालवला.

• दोन जन्मठेपा (५० वर्षे): सावरकरांना ब्रिटीश न्यायालयाने ऐतिहासिक अशी **दोन जन्मठेपांची (५० वर्षे काळे पाणी)** शिक्षा सुनावली. एकाच गुन्ह्यासाठी दोन जन्मठेपा मिळणारे ते जगातील एकमेव राजकीय कैदी होते.
• सेल्युलर जेल (अंदमान): ४ जुलै १९११ रोजी त्यांची अंदमानच्या **सेल्युलर जेल** मध्ये रवानगी झाली. येथे त्यांना अत्यंत अमानुष छळ सहन करावा लागला (उदा. कोलूला बैल सारखे जुंपून तेल काढणे).
• महाकाव्यांची भिंतीवर रचना: कागद आणि पेन नसतानाही सावरकरांनी तुरुंगाच्या भिंतींवर काट्या आणि खिळ्यांच्या मदतीने 'कमला' सारखी अजरामर महाकाव्ये रचली आणि ती तोंडपाठ केली.

२. रत्नागिरीतील स्थानबद्धता व सामाजिक सुधारणा (१९२४ - १९३७)

१९२१ मध्ये अंदमानवरून भारतात आणल्यानंतर, १९२४ मध्ये त्यांची सशर्त सुटका करून रत्नागिरीत स्थानबद्ध करण्यात आले.

• पतित पावन मंदिर (१९३१): सावरकरांनी रत्नागिरीत अस्पृश्यता निवारणासाठी मोठे काम केले. सर्व जातींमधील लोकांना (दलितांसह) एकत्र प्रवेश मिळण्यासाठी त्यांनी भागोजीशेठ कीर यांच्या मदतीने **'पतित पावन मंदिर'** स्थापन केले.
• सहभोजन व भाषा शुद्धी: त्यांनी समाजात जातीभेद नष्ट करण्यासाठी 'आंतरजातीय सहभोजन' (Inter-caste dining) आयोजित केले. तसेच मराठी भाषेतील परकीय शब्द काढून **'भाषा शुद्धी चळवळ'** चालवली (उदा. महापौर, चित्रपट, दिग्दर्शक हे शब्द त्यांनीच दिले).
• हिंदुत्व ग्रंथ: त्यांनी तुरुंगात असतानाच 'हिंदुत्व' (Essentials of Hindutva) हा प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला, ज्याने हिंदू राष्ट्रवादाची विचारसरणी मांडली.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण करते की '१९२४ मध्ये सुटका झाल्यावर सावरकरांनी लगेचच राजकारणात उडी घेतली आणि सशस्त्र क्रांती पुन्हा सुरू केली'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **इंग्रजांनी त्यांच्या सुटकेसाठी 'राजकारणात भाग न घेण्याची' आणि 'रत्नागिरीतच राहण्याची' अट घातली होती**. त्यामुळे १९२४ ते १९३७ या काळात त्यांनी राजकीय कारवाया पूर्णपणे बंद ठेवून केवळ **'सामाजिक सुधारणा' (Social Reforms)** आणि अस्पृश्यता निवारणावर भर दिला होता. विधानांमधील हा महत्त्वाचा तात्विक कालखंड नीट लक्षात ठेवा!