Gandhian Movements Maharashtra Participation Salt Satyagraha 1942 Quit India Satara Parallel Government Patri Sarkar / गांधीयुगीन चळवळी आणि महाराष्ट्राचा सहभाग (Salt Satyagraha, 1942 Quit India - Satara Parallel Government/Patri Sarkar)

MPSC Top Secret Notes

भाग १: मिठाचे सत्याग्रह व जंगल सत्याग्रह (१९३०)

१. महाराष्ट्रातील मिठाचे प्रमुख सत्याग्रह (Salt Satyagraha)

गांधीजींनी दांडी येथे ६ एप्रिल १९३० रोजी मिठाचा कायदा मोडल्यानंतर महाराष्ट्रात समुद्रकिनाऱ्यांवर तीव्र आंदोलने झाली.

२. भूप्रदेशातील अजोड लढा: जंगल सत्याग्रह (Forest Satyagraha)

महाराष्ट्रात ज्या भागात समुद्र नव्हता, तेथे ब्रिटीशांचे वन कायदे तोडून जंगल सत्याग्रह करण्यात आले.

• बिलाशी (सांगली): येथील जंगल सत्याग्रहात गावकऱ्यांनी जंगलातील लाकूड तोडून ब्रिटीश कायदा मोडला आणि मुख्य म्हणजे कचेरीवर **अधिकृत तिरंगा झेंडा** फडकवला. येथे पोलिसांच्या गोळीबारात दोन लहान मुली (राजुताई व सुगुणाबाई) हुतात्मा झाल्या.
• पुसद (यवतमाळ): विदर्भातील पुसद येथे लोकनायक बापूजी अणे यांच्या नेतृत्वाखाली १० जुलै १९३० रोजी गवताचा पेंढा कापून जंगल कायदा मोडण्यात आला.
• संगमनेर व अकोले (अहमदनगर): ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसेनानी भास्करराव आव्हाड आणि रावबहादूर चौधरी यांनी आदिवासी बांधवांच्या मदतीने येथे तीव्र जंगल सत्याग्रह घडवून आणला.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'विदर्भातील पुसद येथील जंगल सत्याग्रहाचे नेतृत्व महात्मा गांधींनी स्वतः केले होते'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, गांधीजी या काळात येरवडा तुरुंगात होते. पुसद येथील सत्याग्रहाचे नेतृत्व **बापूजी अणे** यांनी केले होते, आणि याच आंदोलनामुळे त्यांना विदर्भातील 'गांधी' किंवा लोकनायक म्हणून मोठी ओळख मिळाली!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: १९४२ चले जाव आंदोलन व भूमिगत चळवळ

१. मुंबईतील ऐतिहासिक प्रारंभ आणि ध्वजारोहण

८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईच्या गवालिया टँक मैदानावर काँग्रेसचे अधिवेशन भरले, जिथे चले जावचा ठराव मंजूर झाला.

• अरुणा असफ अली: ९ ऑगस्टच्या पहाटे सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक झाल्यावर, **अरुणा असफ अली** यांनी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर (आजचे ऑगस्ट क्रांती मैदान) धाडसाने तिरंगा झेंडा फडकवून आंदोलनाचे बिगुल वाजवले.
• नंदुरबारचा हुतात्मा शिरीषकुमार: चले जाव आंदोलनादरम्यान नंदुरबार येथे शाळकरी मुलांची मिरवणूक काढणाऱ्या **शिरीषकुमार मेहता** (वय १५ वर्षे) याने ब्रिटीशांच्या गोळ्या छातीवर झेलल्या आणि तो हुतात्मा झाला. हा महाराष्ट्रातील सर्वात भावनिक मायक्रो-पॉइंट आहे.

२. मुंबईतील गुप्त रेडिओ केंद्र (Underground Radio)

नेते जेलात असताना आंदोलन जिवंत ठेवण्यासाठी मुंबईत भूमिगत रेडिओ केंद्र सुरू करण्यात आले.

• डॉ. उषा मेहता: यांनी आपल्या सहकाऱ्यांच्या मदतीने मुंबईत गुप्तपणे 'आझाद रेडिओ' (Congress Radio) केंद्र चालवले. यावरून देशभक्तीपर गीते आणि आंदोलनाच्या बातम्या प्रसारित केल्या जात असत.
• महत्त्वाचे वक्ते: या गुप्त रेडिओवरून राममनोहर लोहिया, अच्युतराव पटवर्धन आणि साने गुरुजी हे नेते जनतेला मार्गदर्शन करत असत. विठ्ठलभाई झवेरी यांनी तांत्रिक मदत केली होती.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC मुख्य परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'चले जाव आंदोलनात महाराष्ट्रात केवळ अहिंसक निदर्शने झाली'. लक्षात ठेवा, हे आंदोलन **पूर्णपणे अहिंसक नव्हते**. प्रमुख नेते जेलात गेल्यामुळे तरुण कार्यकर्त्यांनी रेल्वे रुळ उखडणे, पोस्ट कचेऱ्या जाळणे आणि टेलिफोनच्या तारा तोडणे यांसारखी मोठी घातपाती व हिंसक कृत्ये (Sabotage) करून ब्रिटीश प्रशासनाला खिळखिळे केले होते!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: साताऱ्याचे प्रति सरकार व पात्री सरकार

१. प्रति सरकारची स्थापना व प्रमुख नेते (१९४३-१९४६)

१९४२ च्या चले जाव आंदोलनाचा एक भाग म्हणून सातारा जिल्ह्यात ब्रिटीश सत्तेला समांतर असे स्वतःचे 'प्रति सरकार' (Parallel Government) स्थापन करण्यात आले.

• क्रांतीसिंह नाना पाटील: या प्रति सरकारचे मुख्य प्रणेते आणि सर्वोच्च नेते नाना रामचंद्र पिशाळ (नाना पाटील) हे होते. त्यांच्या डरकाळीसारख्या भाषणांमुळे त्यांना 'क्रांतीसिंह' म्हटले जाई.
• महत्त्वाचे सहकारी (मंत्रिमंडळ):
  • अच्युतराव पटवर्धन: भूमिगत चळवळीचे मुख्य मार्गदर्शक.
  • जी. डी. बापू लाड: प्रति सरकारचे मुख्य फिल्ड कमांडर आणि उपनेते.
  • नाथजी लाड: 'तुफान सेने'चे (लष्करी तुकडी) सरसेनापती.
  • यशवंतराव चव्हाण: सातारा जिल्ह्यातील राजकीय घडामोडींचे मुख्य सूत्रधार.

२. पात्री सरकार आणि प्रशासकीय रचना (Micro-Points)

नाना पाटीलांच्या या सरकारने साताऱ्यातील जवळपास १५० गावांमध्ये ब्रिटीश सत्ता पूर्णपणे मोडून स्वतःचे कायदे चालवले.

• पात्री सरकार नाव का पडले?: ब्रिटीशांचे खबरी, दरोडेखोर आणि सावकार यांना हे सरकार पकडून त्यांच्या पायाच्या तळव्यावर लाकडी दांडक्याने मारत असे (याला 'पात्री लावणे' म्हटले जाई). त्यामुळे लोक याला भीती आणि आदराने 'पात्री सरकार' म्हणत.
• न्यायदान (पंच कमिटी): ब्रिटीश न्यायालयात न जाता गावांमधील वाद सोडवण्यासाठी 'न्यायदान मंडळे' (लोकांचे न्यायालय) स्थापन केली गेली. पंच कमिटीचे निर्णय अंतिम असायचे.
• सामाजिक सुधारणा: दारूबंदी, हुंडाबंदी आणि जातीय सलोखा यावर सरकारने भर दिला. कमी खर्चात होणारे आणि हुंडा नसलेले 'गांधी विवाह' या सरकारने लोकप्रिय केले.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC मुख्य परीक्षेत बऱ्याचदा असा संभ्रम निर्माण केला जातो की 'भारतातील पहिले प्रति सरकार साताऱ्यात स्थापन झाले होते'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **भारतात पहिले प्रति सरकार बंगालमधील तामलुक (ताम्रलिप्त जातीय सरकार) आणि उत्तर प्रदेशातील बलिया (चित्तू पांडे यांच्या नेतृत्वाखाली)** स्थापन झाले होते. साताऱ्याचे प्रति सरकार हे पहिले नव्हते, परंतु ते **भारतातील सर्वात प्रदीर्घ काळ (जवळपास ३ वर्षे - १९४३ ते १९४६)** चाललेले सर्वात कार्यक्षम आणि शक्तिशाली प्रति सरकार होते! विधानांमधील हा तांत्रिक फरक पेपरमध्ये १००% विचारला जातो.

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: महाराष्ट्रातील प्रादेशिक लढे (चिमूर, आष्टी व यावली)

१. विदर्भातील प्रखर सशस्त्र लढे (चिमूर, आष्टी व यावली)

१९४२ च्या चले जाव आंदोलनादरम्यान विदर्भातील गावांनी ब्रिटीश सत्तेविरुद्ध अत्यंत तीव्र आणि सशस्त्र संघर्ष केला.

• चिमूरचा लढा (चंद्रपूर): ऑगस्ट १९४२ मध्ये राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांच्या भजनांतून प्रेरणा घेऊन चिमूरच्या जनतेने पोलीस चौकीवर हल्ला केला आणि काही ब्रिटीश अधिकाऱ्यांना कंठस्नान घातले. काही काळ चिमूर ब्रिटीश सत्तेपासून पूर्णपणे मुक्त झाले होते. यानंतर ब्रिटीशांनी येथे अमानुष लष्करी अत्याचार केले, ज्याच्या चौकशीसाठी प्रा. भन्साळी यांनी आमरण उपोषण केले होते.
• आष्टीचा लढा (वर्धा): आष्टी येथे लोकांनी पोलीस ठाण्यावर ताबा मिळवला आणि तेथे तिरंगा फडकवला. पोलिसांच्या गोळीबारात अनेक स्वातंत्र्यसैनिक हुतात्मा झाले.
• यावलीचा लढा (अमरावती): अमरावती जवळील यावली येथे गावकऱ्यांनी ब्रिटीश पोलिसांना गावात येण्यास बंदी घातली आणि गनिमी काव्याने प्रखर प्रतिकार केला.

२. महाडचा मोर्चा व इसूरचे बलिदान

• महाडचा लढा (रायगड): कोकणातील महाड येथे वसंतराव नाईक यांच्या नेतृत्वाखाली सरकारी कचेरीवर विशाल मोर्चा काढण्यात आला. येथे झालेल्या गोळीबारात ५ तरुण जागीच हुतात्मा झाले.
• गार्गी आणि मैत्रेयी पथके: चले जाव आंदोलनात महाराष्ट्रातील महिलांनी देखील गुप्त संदेश पोहोचवण्यासाठी आणि प्रभात फेऱ्या काढण्यासाठी 'गार्गी' व 'मैत्रेयी' नावाने क्रांतिकारी पथके स्थापन केली होती.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'चिमूर येथील अमानुष ब्रिटीश अत्याचारांची चौकशी करण्यासाठी मदन मोहन मालवीय यांनी उपोषण केले होते'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, या अत्याचाराच्या निषेधार्थ आणि चौकशीच्या मागणीसाठी गांधीवादी नेते **प्रा. भन्साळी (Prof. Bhansali)** यांनी तब्बल ६३ दिवस आमरण उपोषण केले होते, ज्याने ब्रिटीश सरकार हादरले होते. विधानांमधील ही ऐतिहासिक नावे पेपरमध्ये अचूक ओळखा!