भारताची नदीप्रणाली (Himalayan Rivers vs Peninsular Rivers)

१. थेट व्याख्या आणि मुख्य जलविभाजक (Direct Definition & Water Divide)

भारताची नदीप्रणाली (Indian Drainage System) ही देशाच्या प्राकृतिक रचनेचा आणि उत्क्रांतीचा आरसा आहे. भारतीय उपखंडातील नदीप्रणाली निश्चित करण्याचे मुख्य काम भारतीय जलविभाजक करतो, ज्यामध्ये अंबालाजवळील उच्च भूमी, अरवली पर्वतरांग, विंध्य-सातपुडा पर्वत आणि पश्चिम घाट (सह्याद्री) यांचा समावेश होतो. या जलविभाजकामुळे देशातील एकूण जलवाहिन्यांचे प्रामुख्याने दोन भागांत वर्गीकरण होते: ९०% पेक्षा जास्त नद्या बंगालच्या उपसागराला मिळतात, तर उर्वरित नद्या अरबी समुद्राला जाऊन मिळतात.

भूगर्भीय इतिहास आणि नदीच्या उगमाच्या स्वरूपानुसार भारताच्या संपूर्ण नदीप्रणालीचे दोन मुख्य मुख्य खांबांमध्ये वर्गीकरण केले जाते: १. हिमालयातील नदीप्रणाली (Himalayan Drainage) आणि २. द्वीपकल्पीय नदीप्रणाली (Peninsular Drainage).

२. हिमालयातील नदीप्रणाली: सखोल विश्लेषण (Himalayan River System)

या नद्या हिमालयातील उंच बर्फाच्छादित पर्वतांवर उगम पावत असल्यामुळे त्यांना पावसाळ्याव्यतिरिक्त उन्हाळ्यातही बर्फ वितळल्याने पाण्याचा प्रचंड पुरवठा होतो. त्यामुळे या नद्या नित्यवाहिनी (Perennial) असतात.

A. सिंधू नदी प्रणाली (The Indus System)

• उगम: तिबेटमधील कैलास पर्वतरांगेत बोखार चू हिमनदीपाशी (मानसरोवराजवळ) उगम होतो. तिबेटमध्ये हिला 'सिंगी खंबान' (सिंहाचे मुख) म्हणतात.
• विस्तार व लांबी: एकूण लांबी २,८८० किमी (भारतात केवळ १,११४ किमी वाहते). ही लडाख आणि झास्कर रांगांच्या दरम्यान वाहते.
• सिंधू जल करार (1960): जागतिक बँकेच्या मध्यस्थीने झालेल्या या करारानुसार, भारताला पूर्व नद्यांचे (रावी, बियास, सतलज) ८०% पाणी वापरण्याचा अधिकार आहे; तर पाकिस्तानला पश्चिम नद्यांचे (सिंधू, झेलम, चिनाब) ८०% पाणी मिळते.

B. गंगा नदी प्रणाली (The Ganga System)

• उगम व निर्मिती: गंगेचा मुख्य उगम गंगोत्री हिमनदीतून भागीरथी नावाने होतो. देवप्रयाग (उत्तराखंड) येथे जेव्हा भागीरथी आणि अलकनंदा या दोन नद्यांचा संगम होतो, तिथून पुढे या प्रवाहाला 'गंगा' हे नाव मिळते.
• लांबी व महत्त्व: एकूण लांबी २,५२५ किमी असून हे भारतातील सर्वात मोठे नदीखोरे आहे.
• उपनद्या:
  • डाव्या तीरावरील (उत्तरेकडून): रामगंगा, गोमती, घागरा, गंडक, कोसी (बिहारचे दुःखश्रू).
  • उजव्या तीरावरील (दक्षिणेकडून): यमुना (सर्वात मोठी उपनदी, उगम यमुनोत्री), सोण, पुनपुन.
• सुंदरबन त्रिभुज प्रदेश: बांगलादेशात गंगेला 'पद्मा' म्हणतात. पुढे ती ब्रह्मपुत्रेला (जमुना) मिळते. गंगा आणि ब्रह्मपुत्रा नद्यांच्या मुखाशी जगातील सर्वात मोठा सुंदरबन त्रिभुज प्रदेश (Sundarbans Delta) तयार झाला आहे, जो सुंदरी वृक्षांसाठी प्रसिद्ध आहे.

C. ब्रह्मपुत्रा नदी प्रणाली (The Brahmaputra System)

• उगम व नावे: तिबेटमधील मानसरोवराजवळील चेमायुंगडुंग हिमनदीवर उगम होतो. तिबेटमध्ये हिला 'त्सांगपो' (Tsangpo - शुद्ध करणारी) म्हणतात. नामचा बरवा शिखराजवळून ती भारतात अरुणाचल प्रदेशात प्रवेश करते, जिथे हिला 'दिहांग' म्हणतात. आसाममध्ये हिला 'ब्रह्मपुत्रा' नाव मिळते.
• मज्युली बेट (Majuli Island): आसाममध्ये ब्रह्मपुत्रा नदीच्या पात्रात जगातील सर्वात मोठे नदीपात्रातील बेट 'मज्युली' तयार झाले आहे.

३. द्वीपकल्पीय नदीप्रणाली: सखोल विश्लेषण (Peninsular River System)

द्वीपकल्पीय नद्या या हिमालयापेक्षा खूप प्राचीन आहेत. या नद्या पूर्णपणे पावसावर अवलंबून असल्यामुळे उन्हाळ्यात कोरड्या पडतात, म्हणजेच त्या हंगामी (Seasonal) असतात. त्यांचे दोन मुख्य भाग पडतात:

A. पूर्ववाहिनी नद्या (East-Flowing Rivers - बंगालच्या उपसागराला मिळणाऱ्या)

• महानदी: छत्तीसगडमधील सिहावा टेकड्यांवर उगम पावते. ओडिशा खोऱ्यात या नदीवर भारताचे सर्वात लांब धरण 'हिराकुड धरण' बांधण्यात आले आहे.
• गोदावरी: नाशिकमधील त्र्यंबकेश्वर येथे उगम. लांबी १,४६५ किमी. हिला दक्षिण गंगा किंवा वृद्ध गंगा म्हणतात. हे द्वीपकल्पावरील सर्वात मोठे नदीखोरे आहे.
• कृष्णा: महाबळेश्वर येथे उगम. उपनद्या: कोयना, घटप्रभा, भीमा, तुंगभद्रा.
• कावेरी: कर्नाटकातील कुर्ग जिल्ह्यातील ब्रह्मगिरी टेकड्यांवर उगम. या नदीच्या पाण्यावरून तमिळनाडू आणि कर्नाटक दरम्यान तीव्र वाद (Kaveri Water Dispute) सुरू आहे. हिला दक्षिण भारताची पवित्र नदी मानले जाते.

B. पश्चिमवाहिनी नद्या (West-Flowing Rivers - अरबी समुद्राला मिळणाऱ्या)

• नर्मदा: मध्य प्रदेशातील अमरकंटक टेकड्यांवर उगम. लांबी १,३१२ किमी. ही विंध्य आणि सातपुडा पर्वतांच्या दरम्यान असलेल्या खचदरीत (Rift Valley) मधून वाहते. मध्य प्रदेशातील जबलपूरजवळ हिच्या पात्रात प्रसिद्ध 'धुआंधार जलप्रपात' (Dhuandhar Falls) तयार झाला आहे.
• तापी: मध्यप्रदेशातील मुलताई (सातपुडा) येथे उगम. लांबी ७२४ किमी. ही सातपुडा आणि सातमाळा-अजिंठा डोंगररांगेच्या दरम्यानच्या खचदरीतून वाहते.
• ल्युनी (Luni): ही वाळवंटातील अत्यंत महत्त्वाची नदी आहे. अरवली पर्वतात उगम पावून ती समुद्रापर्यंत पोहोचू शकत नाही आणि कच्छच्या रणात (Rann of Kutch) लुप्त होते. या प्रकाराला अंतर्गत जलप्रणाली (Inland Drainage) म्हणतात.

४. परिपूर्ण तुलनात्मक सांख्यिकीय कोष्टक (Master Comparative Sheet)

तुलनेचा निकष (Criteria)	हिमालयातील नदीप्रणाली (Himalayan Rivers)	द्वीपकल्पीय नदीप्रणाली (Peninsular Rivers)
१. उगमाचे स्वरूप	उंच हिमनद्या (Glaciers) आणि पर्वतीय तलाव.	द्वीपकल्पीय पठार आणि मुख्यत्वे पश्चिम घाट (सह्याद्री).
२. प्रवाहाचे स्वरूप	नित्यवाहिनी (Perennial) - वर्षभर पाणी असते.	हंगामी (Seasonal) - मान्सूनच्या पावसावर पूर्ण अवलंबून.
३. नदीचे वय / अवस्था	तरुण अवस्था (Youthful Stage). तीव्र उतारावरून वाहतात, खोल घळी (Gorges) तयार करतात.	वृद्धावस्था / परिपक्व अवस्था (Mature Stage). संथ वाहतात, खोरी उथळ असतात.
४. पात्राचे वळण (Meandering)	मैदानी भागात आल्यावर पाश किंवा नागमोडी वळणे (Meanders) घेतात. पात्राची दिशा बदलतात.	कठिन खडकातून वाहत असल्याने पात्राची दिशा निश्चित असते; नागमोडी वळणे घेत नाहीत.
५. मुखाशी असणारी रचना	विशाल आणि जगात सर्वोत्तम त्रिभुज प्रदेश (Deltas) बनवतात.	पूर्ववाहिनी नद्या त्रिभुज प्रदेश बनवतात; मात्र पश्चिमवाहिनी नद्या तीव्र उतारामुळे खाड्या (Estuaries) बनवतात.

६. आर्थिक विकास, कृषी व पर्यावरणीय विश्लेषण (Socio-Economic & Eco Outlook)

• गहन शेती आणि लोकसंख्या घनता: गंगा-ब्रह्मपुत्रा खोऱ्यातील सुपीक गाळाच्या मृदेमुळे उत्तर भारत हे देशाचे प्रमुख 'अन्नभांडार' बनले आहे. या मुबलक पाण्यामुळेच गंगा खोऱ्यात भारतामधील सर्वाधिक लोकसंख्येची घनता (Population Density) आढळते.
• आंतरराष्ट्रीय जलविवाद आणि सामरिक आव्हान: सिंधू नदीवरून पाकिस्तानसोबत आणि ब्रह्मपुत्रा नदीवर चीनने तिबेटमध्ये बांधलेल्या महाकाय धरणांमुळे भारताला पाणी तुटवड्याचे व पुराचे मोठे सामरिक (Strategic) आव्हान नेहमीच असते. चीनकडून ब्रह्मपुत्रेचे पाणी वळवण्याचा प्रयत्न (Great Bend Project) भारतासाठी अत्यंत चिंतेचा विषय आहे.
• नदी प्रदूषण आणि पुनरुज्जीवन: कारखान्यांचे सांडपाणी आणि धार्मिक कचऱ्यामुळे गंगा आणि यमुना आशियातील सर्वात प्रदूषित नद्या बनल्या आहेत. केंद्र सरकारकडून यासाठी 'नमामी गंगे' (Namami Gange) आणि राष्ट्रीय नदी पुनरुज्जीवन प्रकल्प राबवले जात आहेत, ज्याद्वारे नद्यांचे पर्यावरण संतुलित राखण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.