Indian National Movement / भारतीय राष्ट्रीय चळवळ

MPSC Top Secret Notes

भाग १: काँग्रेसपूर्व संघटना व राष्ट्रीय सभा स्थापना

१. काँग्रेसपूर्व प्रमुख राजकीय संघटना (जोड्या लावा)

राष्ट्रीय सभेच्या स्थापनेपूर्वी देशात प्रादेशिक पातळीवर जागृती करणाऱ्या संघटनांवर MPSC नेहमी प्रश्न विचारते.

२. भारतीय राष्ट्रीय सभेची स्थापना व पहिले अधिवेशन (१८८५)

काँग्रेसच्या स्थापनेचा प्राथमिक डेटा पूर्व परीक्षेचा सर्वात मोठा फॅक्ट्युअल ट्रॅक आहे:

• स्थापना तारीख व ठिकाण: २८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबईच्या 'गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज' मध्ये झाली. (सुरुवातीला पुणे येथे होणार होते, पण तिथे कॉलराची साथ आल्यामुळे ते मुंबईला हलवले).
• अध्यक्ष व उपस्थिती: पहिले अध्यक्ष कलकत्ताचे ख्यातनाम वकील व्योमेशचंद्र बॅनर्जी हे होते. या ऐतिहासिक अधिवेशनाला देशभरातून ७२ प्रतिनिधी उपस्थित होते.
• ब्रिटीश पुढाकार (Safety Valve Theory): निवृत्त ब्रिटीश अधिकारी ॲलन ऑक्टाव्हियन ह्यूम (A. O. Hume) यांनी काँग्रेसच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला, ज्याला लाला लजपत राय यांनी ब्रिटीशांचा 'सुरक्षा झडप' (Safety Valve) सिद्धांत म्हटले होते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'काँग्रेसच्या पहिल्या अधिवेशनात सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी उपस्थित होते'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी पहिल्या अधिवेशनाला उपस्थित नव्हते**, कारण त्याच वेळी त्यांच्या स्वतःच्या 'इंडियन नॅशनल कॉन्फरन्स'चे दुसरे अधिवेशन कलकत्ता येथे सुरू होते. हा अत्यंत महत्त्वाचा अपवाद असून आयोग यात हमखास विद्यार्थ्यांचा ट्रॅप लावतो!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: मवाळ-जहाल कालखंड व स्वदेशी आंदोलन

१. मवाळ आणि जहाल युगाचे सूक्ष्म विश्लेषण

या दोन्ही कालखंडांतील कार्यपद्धती आणि नेत्यांवर संकल्पनात्मक प्रश्न विचारले जातात.

• मवाळ कालखंड (१८८५-१९०५): प्रमुख नेते - दादाभाई नवरोजी, गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशहा मेहता. यांची पद्धत सनदशीर मार्ग, अर्ज आणि विनंत्या (Constitutional Agitation) यावर आधारित होती.
• जहाल कालखंड (१९०५-१९२०): प्रमुख नेते - लोकमान्य टिळक, लाला लजपत राय, बिपिनचंद्र पाल (लाल-बाल-पाल). यांनी इंग्रजांच्या न्यायबुद्धीवर अविश्वास दाखवून थेट लोकआंदोलनाचा मार्ग निवडला.
• टिळकांची चतुःसूत्री: जहाल युगाचे मुख्य हत्यार म्हणजे स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण आणि परदेशी मालावर बहिष्कार ही चतुःसूत्री होती.

२. बंगालची फाळणी आणि स्वदेशी आंदोलन (१९०५)

हिंदू-मुस्लिम ऐक्य तोडण्यासाठी व्हाइसरॉय लॉर्ड कर्झनने बंगालच्या फाळणीची घोषणा केली.

• अंमलबजावणी तारीख: बंगालची फाळणी १६ ऑक्टोबर १९०५ रोजी लागू झाली. हा दिवस संपूर्ण भारतात 'शोक दिवस' (Mourning Day) म्हणून पाळला गेला. रवींद्रनाथ टागोरांच्या आवाहनावरून लोकांनी एकमेकांना राख्या बांधून 'राखी बंधन दिवस' साजरा केला.
• वंदे मातरम्: बंकीमचंद्र चॅटर्जी यांचे 'वंदे मातरम्' हे गीत या आंदोलनाचे (वंगभंग चळवळ) मुख्य राष्ट्रीय घोषवाक्य बनले.
• काँग्रेसची सुरत फूट (१९०७): मवाळ आणि जहाल यांच्यातील मतभेद विकोपाला जाऊन १९०७ च्या सुरत अधिवेशनात काँग्रेसमध्ये पहिली मोठी फूट पडली. या अधिवेशनाचे अध्यक्ष रासबिहारी घोष हे होते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण करते की लोकमान्य टिळक यांनी सुरत अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले होते किंवा त्यांनी बंड केले होते. लक्षात ठेवा, **लोकमान्य टिळक त्यांच्या संपूर्ण राजकीय आयुष्यात काँग्रेसचे अध्यक्ष कधीही बनू शकले नाहीत**. तसेच, १९०७ च्या सुरत फुटीनंतर जहाल नेत्यांना काँग्रेसमधून बाहेर काढण्यात आले, मवाळांनी काँग्रेसवर ताबा ठेवला. हा अपवाद विधानांसाठी नीट ओळखा!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: गांधी युग व ३ मोठी राष्ट्रीय आंदोलने

१. गांधीजींचे भारतीय राजकारणात आगमन व प्रादेशिक सत्याग्रह

गांधीजी ९ जानेवारी १९१५ रोजी दक्षिण आफ्रिकेतून भारतात परतले (हा दिवस 'प्रवासी भारतीय दिवस' म्हणून साजरा केला जातो).

• चंपारण्य सत्याग्रह (१९१७ - बिहार): भारतातील पहिला यशस्वी सत्याग्रह. हा निळ उत्पादक शेतकऱ्यांच्या 'तीनकाठिया' (३/२० भाग जमिनीवर निळ लावण्याची सक्ती) पद्धतीविरुद्ध होता.
• अहमदाबाद गिरणी संप (१९१८): गांधीजींनी भारतात प्रथमच **उपोषण (Hunger Strike)** हे हत्यार वापरले. हा संप प्लेग भत्त्यासाठी (Plague Bonus) होता.
• खेडा सत्याग्रह (१९१८): दुष्काळ पडूनही कर वसुली करणाऱ्या इंग्रजांविरुद्ध पहिला असहकार सत्याग्रह. यात सरदार पटेलांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.

२. ३ मोठी राष्ट्रव्यापी आंदोलने व मुख्य परिणाम

MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत या आंदोलनांच्या तात्कालिक कारणांवर विधाने येतात:

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण करतो की १९३० च्या सविनय कायदेभंग आंदोलनात गांधीजींनी 'करा किंवा मरा' हा नारा दिला होता. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, 'करा किंवा मरा' (Do or Die) हा नारा १९३० मध्ये नाही, तर **१९४२ च्या चले जाव (Quit India) आंदोलनात** दिला होता. तसेच, असहकार आंदोलन मागे घेतल्याच्या निर्णयाला विरोध करत मोतीलाल नेहरू आणि चित्तरंजन दास यांनी १९२३ मध्ये **'स्वराज्य पक्ष'** स्थापन केला होता, हा मुद्या हमखास विचारला जातो!

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: सशस्त्र क्रांतिकारी चळवळी व महाराष्ट्र

१. महाराष्ट्रातील सुरुवातीचे क्रांतिकारी लढे

महाराष्ट्राला सशस्त्र क्रांतीची मोठी परंपरा आहे, ज्याची सुरुवात खालील घटनांनी झाली.

• चाफेकर बंधू (१८९७): पुणे येथील जुलमी प्लेग कमिशनर रँड (Rand) आणि लेफ्टनंट आयर्स्ट यांची दामोदर, बाळकृष्ण आणि वासुदेव चाफेकर यांनी २२ जून १८९७ रोजी गोळ्या झाडून हत्या केली. ही आधुनिक भारतातील पहिली राजकीय हत्या मानली जाते.
• अभिनव भारत (१९MD): स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर आणि त्यांचे बंधू बाबाराव सावरकर यांनी १९०० मध्ये नाशिक येथे 'मित्रमेळा' संघटना स्थापन केली, तिचेच रूपांतर पुढे १९०४ मध्ये 'अभिनव भारत' या गुप्त क्रांतिकारी संघटनेत झाले.
• जॅक्सन वध (१९०९): अभिनव भारतचे क्रांतिकारक अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी नाशिकचा जिल्हाधिकारी ए. एम. टी. जॅक्सन याची विजयानंद थिएटरमध्ये गोळ्या झाडून हत्या केली.

२. राष्ट्रीय पातळीवरील क्रांतिकारी संघटना

उत्तर भारतात आणि परदेशात सक्रिय असलेल्या संघटनांवर MPSC नेहमी सूक्ष्म प्रश्न विचारते.

• गदर पार्टी (१९१३): परदेशात राहून भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी काम करणारी संघटना. स्थापना सॅन फ्रान्सिस्को (अमेरिका) येथे लाला हरदयाल, सोहनसिंह भकना यांनी केली. 'गदर' नावाचे साप्ताहिक त्यांनी विविध भाषांतून सुरू केले.
• HRA व HSRA: १९२४ मध्ये कानपूर येथे 'हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशन' (HRA) ची स्थापना झाली (काकोरी ट्रेन कट - १९२५). पुढे १९२८ मध्ये दिल्लीच्या फिरोजशाह कोटला मैदानावर भगतसिंग आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी याचे नाव बदलून 'हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन' (HSRA) केले.
• चितगाव शस्त्रागार हल्ला (१९३०): बंगालमध्ये सूर्य सेन (मास्तर दा) यांच्या नेतृत्वाखाली क्रांतिकारकांनी ब्रिटीशांच्या शस्त्रागारावर यशस्वी छापा टाकला. यात प्रितीलता वड्डेदार आणि कल्पनाविरुद्ध दत्त या महिलांनी सिंहिणीसारखा लढा दिला.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन' (HSRA) चे संस्थापक सुभाषचंद्र बोस होते. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **HSRA ची स्थापना भगतसिंग, सुखदेव आणि चंद्रशेखर आझाद यांनी केली होती**. सुभाषचंद्र बोस यांनी पुढे १९३९ मध्ये काँग्रेसमधून बाहेर पडल्यावर **'फॉरवर्ड ब्लॉक' (Forward Bloc)** पक्षाची स्थापना केली होती आणि नंतर आझाद हिंद सेनेचे नेतृत्व सांभाळले होते. या दोन संघटनांच्या नेत्यांमधील फरक पेपरमध्ये अचूक ओळखा!