MPSC भारतीय राज्यव्यवस्था: संपूर्ण अभ्यासक्रम (Step-by-Step)
MPSC परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी 'राज्यशास्त्र' या विषयावर पकड असणे अनिवार्य आहे. खालील मुद्द्यांच्या बाहेर एकही प्रश्न जाणार नाही याची आम्ही खात्री केली आहे.
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि संविधान निर्मिती
१.१ ब्रिटिश कालीन कायदे
- १७७३ चा नियामक कायदा (Regulating Act).
- १८३३ आणि १८५३ चे सनदी कायदे.
- १९०९ (मोर्ले-मिंटो), १९१९ (मॉन्टेग्यू-चेम्सफोर्ड) आणि १९३५ चा भारत सरकार कायदा.
१.२ संविधानाची निर्मिती
- संविधान सभा: स्थापना, समित्या आणि मसुदा समिती.
- संविधानाचा सरनामा (Preamble): मुख्य शब्द आणि त्यांचे अर्थ.
२. मूलभूत हक्क आणि कर्तव्ये
- मूलभूत हक्क (कलम १२-३५): समानतेचा हक्क, स्वातंत्र्याचा हक्क, शोषणाविरुद्ध हक्क, धार्मिक स्वातंत्र्य.
- मार्गदर्शक तत्वे (DPSP): गांधीवादी, समाजवादी आणि उदारमतवादी तत्वे.
- मूलभूत कर्तव्ये: ५१-A मधील ११ कर्तव्ये.
३. केंद्र आणि राज्य प्रशासन
३.१ केंद्र शासन
- राष्ट्रपती: निवडणूक, अधिकार आणि महाभियोग प्रक्रिया.
- संसद: लोकसभा, राज्यसभा, सभापती आणि विधिविषयक प्रक्रिया.
३.२ राज्य शासन (विशेषतः महाराष्ट्र)
- राज्यपाल: विवेकाधीन अधिकार आणि मुख्यमंत्र्यांशी संबंध.
- विधानसभा आणि विधानपरिषद: रचना आणि अधिकार.
४. पंचायत राज आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था
- ७३ वी आणि ७४ वी घटनादुरुस्ती.
- महाराष्ट्रातील त्रिस्तरीय रचना: ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद.
- नागरी स्थानिक संस्था: महानगरपालिका, नगरपालिका आणि कटक मंडळे.
५. न्यायव्यवस्था आणि संवैधानिक संस्था
- सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालय.
- निवडणूक आयोग, लोकसेवा आयोग (UPSC/MPSC), वित्त आयोग आणि CAG.