GS-3: मानवी संसाधन विकास आणि मानवी हक्क
सामान्य अध्ययन ३ हा पेपर कल्याणकारी राज्याच्या संकल्पनेवर आधारित आहे. यात सरकारी योजना, आंतरराष्ट्रीय संस्था आणि सामाजिक कायद्यांचा अभ्यास करणे आवश्यक असते.
१. मानवी संसाधन विकास (HRD)
या भागात लोकसंख्येला 'संपत्ती' मध्ये कसे रूपांतरित करायचे, यावर भर दिला जातो:
- शिक्षण: नवीन शैक्षणिक धोरण (NEP 2020), गळतीचे प्रमाण आणि शिक्षणातील डिजिटल क्रांती.
- आरोग्य: राष्ट्रीय आरोग्य धोरण, कुपोषण निर्मूलन आणि माता-बाल मृत्यू दर (MMR/IMR).
- ग्रामीण विकास: रोजगार हमी योजना (MGNREGA) आणि पायाभूत सुविधांचा विकास.
२. मानवी हक्क (Human Rights)
- जागतिक जाहीरनामा: UDHR आणि मानवी हक्कांचे वैश्विक स्वरूप.
- वंचित घटकांचे हक्क: महिला, मुले, वृद्ध आणि दिव्यांगांसाठीचे कायदे व योजना.
- आंतरराष्ट्रीय संस्था: UNICEF, WHO, ILO आणि UNESCO चे कार्य.
३. सरकारी योजनांचा अभ्यास कसा करावा? टिप
कोणतीही योजना अभ्यासात असताना खालील ३ मुद्दे लक्षात ठेवा:
- योजनेची सुरुवात (तारीख व वर्ष).
- योजनेचे उद्देश आणि लाभार्थी.
- योजनेसाठीची आर्थिक तरतूद आणि अंमलबजावणी करणारी संस्था.
Expert Strategy: GS-3 मध्ये पैकीच्या पैकी गुण मिळवण्यासाठी 'आकडेवारी' (Statistics) महत्त्वाची आहे. उदा. भारताचा साक्षरता दर किंवा आरोग्य बजेटमधील वाटा अचूक लिहिल्यास उत्तर प्रभावशाली ठरते.
पुढील भागात: "MPSC GS-4 (अर्थव्यवस्था, विज्ञान व तंत्रज्ञान): विश्लेषणात्मक तयारी"