महत्त्वाची क्रीडा घडामोडी आणि खेळाडूंची कामगिरी (Major Sports Events & Achievements)
★ विशेष स्मरणात ठेवण्यासाठी उच्च-मूल्य क्लृप्त्या (High-Value Mnemonics First)
परीक्षेमध्ये ऑलिम्पिकमधील भारतीय पदके, राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांचे यजमानपद आणि क्रिकेट घडामोडींचा ताळेबंद विसरू नये म्हणून या ट्रिक्स सर्वप्रथम तोंडपाठ करा:
A. पॅरिस ऑलिम्पिकमधील भारताची एकूण ६ पदके (१ रौप्य + ५ कांस्य):
क्लृप्ती (Mnemonic): "मनूने दोनदा अचूक वेधला (२ कांस्य), नीरजने लांब भाला फेकला (१ रौप्य), स्वप्नील, अमन आणि हॉकीने टोक्योचा गड राखला (३ कांस्य)"
- मनू भाकर (नेमबाजी) ➔ एकाच ऑलिम्पिकमध्ये दोन पदके जिंकणारी स्वतंत्र भारताची पहिलीच खेळाडू.
- नीरज चोप्रा (भालाफेक) ➔ भारताला मिळालेले एकमेव **रौप्य पदक** (Silver).
- स्वप्नील कुसाळे (नेमबाजी) ➔ कोल्हापूरचा पठ्ठा, ५० मी. रायफल थ्री पोझिशनमध्ये **कांस्य पदक** (Bronze).
- अमन सेहरावत (कुस्ती) ➔ ५७ किलो वजनी गटात सर्वात तरुण ऑलिम्पिक पदक विजेता (कांस्य).
- भारतीय पुरुष हॉकी संघ ➔ सलग दुसऱ्या ऑलिम्पिकमध्ये कांस्य पदक जिंकून ऐतिहासिक कामगिरी.
B. ३७ व्या आणि ३८ व्या राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांचे (National Games) यजमान:
क्लृप्ती (Mnemonic): "३७ व्या वेळी 'गोवा' फिरलो, ३८ व्या वेळी 'उत्तराखंड' चढलो"
- ३७ व्या राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा ➔ **गोवा** (विजेता: महाराष्ट्र - राजा भालिंद्र सिंग ट्रॉफी).
- ३८ व्या राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा ➔ **उत्तराखंड** (हिवाळी आणि उन्हाळी क्रीडा प्रकारांचा प्रगत साचा).
१. ३३ व्या पॅरिस ऑलिम्पिक स्पर्धा: भारताचा ऐतिहासिक ताळेबंद (Paris Olympics Review)
३३ व्या उन्हाळी ऑलिम्पिक स्पर्धा (33rd Summer Olympics) २६ जुलै ते ११ ऑगस्ट दरम्यान फ्रान्सची राजधानी **पॅरिस** येथे पार पडल्या. या स्पर्धेचे अधिकृत ब्रीदवाक्य 'Games Wide Open' हे होते. पदकतालिकेत **अमेरिका (USA)** एकूण १२६ पदकांसह (४० सुवर्ण) प्रथम क्रमांकावर राहिली, तर चीन दुसऱ्या स्थानावर राहिला. भारताने या स्पर्धेत १ रौप्य आणि ५ कांस्य पदकांसह एकूण ६ पदके जिंकून पदकतालिकेत ७१ वे स्थान मिळवले.
★ पॅरिस ऑलिम्पिकमधील भारतीय पदक विजेते: सखोल कोष्टक
| खेळाडूचे अधिकृत नाव | क्रीडा प्रकार / प्रवर्ग (Sport & Event) | पदकाचा प्रकार (Medal) | MPSC विशेष परीक्षा कोर्ण नोट्स पैलू (Key Core Fact) |
|---|---|---|---|
| नीरज चोप्रा | भालाफेक (Javelin Throw) | रौप्य पदक (Silver) | ८९.४५ मीटर भाला फेकून रौप्य पदक जिंकले. ऑलिम्पिकमध्ये वैयक्तिक प्रकारात **सुवर्ण आणि रौप्य** अशी दोन्ही पदके जिंकणारा तो पहिलाच भारतीय अ‍ॅथलीट बनला आहे. |
| मनू भाकर | १० मी. एअर पिस्तूल (नेमबाजी) | कांस्य पदक (Bronze) | तिने वैयक्तिक प्रकारात आणि सरबजोत सिंगच्या सोबतीने मिश्र (Mixed) प्रकारात मिळून **दोन कांस्य पदके** जिंकली. ती ऑलिम्पिकमध्ये पदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला नेमबाज आहे. |
| स्वप्नील कुसाळे | ५० मी. रायफल ३ पोझिशन | कांस्य पदक (Bronze) | **महाराष्ट्र (कोल्हापूर)** चा खेळाडू. या कठीण प्रकारात ऑलिम्पिक पदक जिंकणारा तो पहिलाच भारतीय नेमबाज ठरला आहे. |
| अमन सेहरावत | ५७ किलो फ्रीस्टाईल कुस्ती | कांस्य पदक (Bronze) | अवघ्या २१ व्या वर्षी पदक जिंकून तो भारताचा **सर्वात तरुण वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदक विजेता** ठरला आहे. |
| भारतीय पुरुष हॉकी संघ | हॉकी (Field Hockey) | कांस्य पदक (Bronze) | कर्णधार **हरमनप्रीत सिंग** च्या नेतृत्वाखाली संघाने स्पेनचा पराभव करून कांस्य पदक जिंकले. महान गोलकीपर **पी. आर. श्रीजेश** चा हा अंतिम आंतरराष्ट्रीय सामना होता. |
२. ३७ व्या आणि ३८ व्या राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा (National Games Status)
भारतातील क्रीडा गुणवत्तेला वाव देण्यासाठी राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धांचे आयोजन केले जाते, ज्यामध्ये राज्यांच्या कामगिरीवर MPSC मुख्य परीक्षेत प्रश्न येतो:
- ३७ व्या राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा (गोवा):
- महाराष्ट्राचा अभूतपूर्व रेकॉर्ड: महाराष्ट्र राज्याने या स्पर्धेत एकूण **२२८ पदके** (८० सुवर्ण, ६९ रौप्य, ७९ कांस्य) जिंकून पदकतालिकेत **प्रथम क्रमांक** मिळवला आणि मानाची **'राजा भालिंद्र सिंग ट्रॉफी'** जिंकली (महाराष्ट्राने तब्बल २९ वर्षांनंतर हा मान मिळवला, हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रादेशिक फॅक्ट आहे).
- या स्पर्धेचा अधिकृत शुभंकर (Mascot) **'मोगा' (Moga - एक रानगवा)** हा होता. सर्वोत्तम पुरुष खेळाडूचा मान श्रीहरी नटराज (पोहणे) याला मिळाला.
- ३८ व्या राष्ट्रीय क्रीडा स्पर्धा (उत्तराखंड):
- या स्पर्धांच्या माध्यमातून हिवाळी (Winter) आणि पारंपारिक क्रीडा प्रकारांचा विकास केला जात आहे, ज्यामध्ये पायाभूत क्रीडा कॉरिडोअरची रचना केली गेली आहे.
३. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट आणि टी-२० विश्वचषक घडामोडी (Cricket World Cup Profile)
आयसीसी (ICC) पुरुष टी-२० विश्वचषक स्पर्धेत भारताने वेस्ट इंडिज आणि अमेरिकेत पार पडलेल्या अंतिम सामन्यात **दक्षिण आफ्रिकेचा** ७ धावांनी थरारक पराभव करून दुसऱ्यांदा टी-२० विश्वचषक (T20 World Cup) जिंकला (यापूर्वी २००७ मध्ये पहिला जिंकला होता).
- कोअर रेकॉर्ड्स: या विजेतेपदानंतर भारताचे महान खेळाडू **रोहित शर्मा, विराट कोहली आणि रवींद्र जडेजा** यांनी टी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून अधिकृतपणे आपली **निवृत्ती (Retirement)** जाहीर केली. भारतीय संघाचे मुख्य प्रशिक्षक (Coach) म्हणून **राहुल द्रविड** यांचा हा अंतिम यशस्वी कार्यकाळ होता, ज्यांच्या जागी आता **गौतम गंभीर** यांची नियुक्ती झाली आहे.
- महिला आशिया कप क्रिकेट: भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आशियाई क्रिकेट परिषदेच्या (ACC) सामन्यांमध्ये आपले वर्चस्व कायम राखले आहे.
४. खेलो इंडिया आणि क्रीडा क्षेत्रातील सर्वोच्च पुरस्कार (Khel Ratna Awards)
- ६ व्या खेलो इंडिया युथ गेम्स (तमिलनाडू): या स्पर्धा चेन्नई, त्रिची, मदुराई आणि कोईम्बतूर येथे पार पडल्या. यात **महाराष्ट्र संघाने** १५८ पदकांसह पदकतालिकेत अव्वल स्थान पटकावले, तर तामिळनाडू दुसऱ्या स्थानावर राहिले. याचा शुभंकर 'वीर मँगाई वेलू नाचीयार' (स्वातंत्र्य सेनानी महिला) हा होता.
- मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्कार (देशाचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान): हा पुरस्कार अलिकडेच भारताच्या अव्वल बॅडमिंटन जोडीला सात्विकसाईराज रँकीरेड्डी आणि चिराग शेट्टी (Satwiksairaj Rankireddy & Chirag Shetty) यांना संयुक्तपणे प्रदान करण्यात आला. त्यांनी आशियाई खेळ आणि बॅडमिंटन वर्ल्ड फेडरेशनमध्ये ऐतिहासिक सुवर्णपदके जिंकली आहेत. या पुरस्काराचे मूल्य **२५ लाख रुपये** आहे.
★ परीक्षेसाठी ट्रिकी TRAPS आणि क्रीडा कायदेविषयक पैलू (MPSC Exam Insights)
- 'विनेश फोगाट वजन अपात्रता' कोअर तांत्रिक ट्रॅप: पॅरिस ऑलिम्पिकमध्ये ५० किलो वजनी गटाच्या महिला कुस्तीत अंतिम फेरीत पोहोचणारी विनेश फोगाट ही पहिली भारतीय महिला ठरली होती. परंतु, अंतिम सामन्याच्या दिवशी सकाळी अधिकृत वजनात ती अवघी १०० ग्रॅम (100 grams) जास्त भरल्यामुळे तिला आंतरराष्ट्रीय ऑलिम्पिक नियमांनुसार अपात्र (Disqualified) ठरवण्यात आले. तिने क्रीडा लवादाकडे (CAS - Court of Arbitration for Sport) केलेली संयुक्त रौप्य पदकाची मागणी फेटाळली गेली. विधानांमध्ये वजनाचे प्रमाण आणि लवादाचे नाव (CAS - मुख्यालय लोझान, स्वित्झर्लंड) अचूक तपासा.
- 'लॉस एंजेलिस ऑलिम्पिक २०२८' आणि क्रिकेटचा पुनरागमन अपवाद: पुढील ३४ व्या उन्हाळी ऑलिम्पिक स्पर्धा २०२८ मध्ये अमेरिकेच्या **लॉस एंजेलिस (LA28)** येथे आयोजित केल्या जाणार आहेत. या ऑलिम्पिकमध्ये तब्बल १२८ वर्षांनंतर 'क्रिकेट' (T-20 फॉरमॅट) या खेळाचा अधिकृतपणे समावेश करण्यात आला आहे! यापूर्वी केवळ १९०० च्या पॅरिस ऑलिम्पिकमध्ये एकदाच क्रिकेट खेळवला गेला होता. हा आंतरराष्ट्रीय क्रीडा क्षेत्रातील सर्वोच्च हुकमी आगामी फॅक्ट ट्रॅप आहे.
- पॅरालिम्पिक मधील भारताचा ऐतिहासिक विक्रम: पॅरिस पॅरालिम्पिक (दिव्यांग खेळाडूंची स्पर्धा) मध्ये भारताने आपल्या इतिहासातील सर्वोच्च कामगिरी करत **७ सुवर्ण पदकांसह एकूण २९ पदके** जिंकून जागतिक स्तरावर १८ वे स्थान मिळवले. यात सुमित अंतिल (भालाफेक) याने सलग दुसऱ्यांदा सुवर्णपदक जिंकून स्वतःचाच ऑलिम्पिक रेकॉर्ड मोडला.