MPSC Top Secret Notes
भाग १: शिवकाळ - स्वराज्य स्थापना व प्रमुख मोहिमा
१. स्वराज्य स्थापना आणि सुरुवातीचे किल्ले
MPSC चा आवडता फॅक्ट्युअल डेटा: शिवकाळातील किल्ल्यांचा क्रम आणि त्यांचे महत्त्व.
- तोरणा किल्ला (१६४६): छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी आदिलशाहीचा **'तोरणा'** हा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले. या किल्ल्याला महाराजांनी 'प्रचंडगड' असे नाव दिले.
- राजगड: तोरणावरील गुप्तधनाच्या मदतीने महाराजांनी मुरुंबदेवाच्या डोंगरावर 'राजगड' हा किल्ला बांधला, जो स्वराज्याची पहिली अधिकृत राजधानी बनली (२६ वर्षे राजधानी होती).
• "तोरणा तोडला, प्रचंडगड बनवला, राजगडावर राजा बसला"
→ तोरणा = पहिला किल्ला (प्रचंडगड), राजगड = पहिली दीर्घकालीन राजधानी.
२. ऐतिहासिक संघर्ष आणि पुरंदरचा तह
MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत या कालक्रमांवर आणि तहाच्या अटींवर थेट प्रश्न विचारले जातात:
| घटना / तह | वर्ष व महत्त्वाचे मायक्रो-पॉइंट्स |
|---|---|
| अफ्जलखान वध | १० नोव्हेंबर १६५९, प्रतापगड पायथा (जावळीचे खोरे). |
| शाईस्तेखान मोहीम | ५ एप्रिल १६६३, लाल महाल (पुणे) येथे बोटे छाटली. |
| सुरतची पहिली लूट | जानेवारी १६६४, मुघलांचे सर्वात श्रीमंत बंदर लुटले. |
| पुरंदरचा तह | १३ जून १६६५, मिर्झाराजा जयसिंग व महाराज यांच्यात. स्वराज्यातील २३ किल्ले मुघलांना द्यावे लागले. |
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की पुरंदरच्या तहानुसार महाराजांनी मुघलांना सर्वच्या सर्व किल्ले दिले होते आणि स्वतः मुघल मनसबदार बनले होते. लक्षात ठेवा, एकूण ३५ किल्ल्यांपैकी केवळ **२३ किल्ले** मुघलांना दिले आणि १२ किल्ले स्वतःकडे ठेवले. तसेच, शिवाजी महाराज स्वतः मुघल दरबारात मनसबदार बनले नाहीत, तर त्यांनी त्यांचे पुत्र **संभाजी महाराज** यांना ५,००० ची मनसबदारी दिली होती!
MPSC Top Secret Notes
भाग २: शिवकालीन प्रशासन व अष्टप्रधान मंडळ
१. राज्याभिषेक आणि नवीन कालगणना (राज्याभिषेक शक)
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक ही महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सार्वभौमत्वाची पहिली मोठी घोषणा होती.
- पहिला राज्याभिषेक (६ जून १६७४): रायगड किल्ल्यावर काशीचे प्रसिद्ध पंडित गागाभट्ट यांच्या हस्ते वैदिक पद्धतीने झाला. या दिवसापासून महाराजांनी 'राज्याभिषेक शक' ही नवीन कालगणना सुरू केली आणि 'छत्रपती' पदवी घेतली.
- दुसरा राज्याभिषेक (२४ सप्टेंबर १६७४): मातोश्री जिजाऊंच्या निधनानंतर तंत्रोक्त (तांत्रिक) पद्धतीने निश्चलपुरी गोसावी यांच्या हस्ते करण्यात आला.
२. अष्टप्रधान मंडळ (MPSC चा सर्वात हॉट जोड्या लावा टॉपिक)
राज्यकारभाराच्या सोयीसाठी महाराजांनी ८ मंत्र्यांचे अष्टप्रधान मंडळ स्थापन केले होते:
| पद (मुख्य नाव) | मंत्र्याचे नाव व काम (खाते) |
|---|---|
| पेशवा (प्रधान) | मोरोपंत पिंगळे - मुख्य प्रशासन व राज्याचे नियंत्रण. |
| अमात्य (मजुमदार) | रामचंद्र नीळकंठ - राज्याचा जमाखर्च व महसूल पाहणे. |
| सचिव (शुरूवीस) | अण्णाजी दत्तो - सरकारी आज्ञापत्रे व कागदपत्रे तपासणे. |
| मंत्री (वाकनीस) | दत्ताजी त्रिंबक - बादशहाची सुरक्षा, रोजनिशी व रेकॉर्ड ठेवणे. |
| सेनापती (सरनौबत) | हंबीरराव मोहिते - सैन्याचे नेतृत्व व लष्करी व्यवस्था. |
| सुमंत (दबीर) | रामचंद्र त्रिंबक - परराज्यांशी संबंध व परराष्ट्र धोरण. |
• न्यायाधीश (निराजी रावजी): न्यायदान करणे. | • पंडितराव (मोरेश्वर पंडितराव): धार्मिक विधी पाहणे.
३. लष्कर व महसूल रचना (काठी पद्धत)
- गुळगुळीत लष्करी शिस्त: सैन्यात दोन मुख्य भाग होते: 'बारगीर' (ज्यांना घोडा व शस्त्रे सरकारकडून मिळत) आणि 'शिलेदार' (ज्यांचे स्वतःचे घोडे व शस्त्रे असायची).
- जमीन मोजणी (अण्णाजी दत्तो): अण्णाजी दत्तो यांच्या देखरेखीखाली महसूल सुधारणा झाल्या. जमीन मोजण्यासाठी ५ हात ५ मुठी लांबीची **'शिवशाही काठी'** वापरली जाई. सुरुवातीला महसूल उत्पादनाच्या ३३% होता, नंतर तो ४०% करण्यात आला.
- चौथाई व सरदेशमुखी: शेजारील मुघल किंवा विजापूरच्या प्रदेशातून स्वराज्याच्या सुरक्षेच्या बदल्यात उत्पन्नाचा १/४ भाग (चौथाई) आणि मराठी अस्मितेचा हक्क म्हणून अतिरिक्त १/१० भाग (सरदेशमुखी) वसूल केला जाई.
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
१. अष्टप्रधान मंडळातील सर्वच्या सर्व ८ मंत्र्यांना युद्धात लढावे लागत असे, हा विधाने बऱ्याचदा चुकीची दिली जातात. लक्षात ठेवा, **'न्यायाधीश' आणि 'पंडितराव' या दोघांना युद्धात लढण्याची सक्ती नव्हती**, उर्वरित ६ मंत्र्यांना लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व करावे लागत असे.
२. अष्टप्रधान मंडळातील पदे **वंशपरंपरागत (Hereditary) नव्हती**. ती केवळ गुणवत्तेवर दिली जात असत आणि राजा कधीही कोणालाही पदावरून काढू शकत होता!
MPSC Top Secret Notes
भाग ३: मराठा स्वातंत्र्य युद्ध (१६८१ - १७०७)
१. छत्रपती संभाजी महाराज व त्यांचा कालखंड
शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर संभाजी महाराजांनी मुघल सम्राट औरंगजेबाशी प्रखर लढा दिला.
- बुधभूषणम् ग्रंथ: संभाजी महाराज हे अत्यंत विद्वान होते. त्यांनी संस्कृत भाषेमध्ये 'बुधभूषणम्' या राजनीतीपर ग्रंथाची रचना केली. याशिवाय त्यांनी ब्रज भाषेत नखशिख, नायिकाभेद आणि सातसतक हे ग्रंथ लिहिले.
- कवी कलश: संभाजी महाराजांचे मुख्य सल्लागार आणि मित्र कवी कलश (कान्यकुब्जचे ब्राह्मण) हे होते. त्यांनी स्वराज्याच्या प्रशासनात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
- बलिदान (११ मार्च १६८९): संगमेश्वर येथे मुघल अधिकारी मुकर्रब खान याने महाराजांना दगाफटका करून पकडले. औरंगजेबाच्या अमानुष अत्याचाराला न डगमगता त्यांनी आपले प्राण स्वराज्यासाठी अर्पण केले (तुळापूर येथे बलिदान).
• "संभाजींचा 'बुध' सर्वश्रेष्ठ, कवी कलश त्यांचे मित्र" → बुधभूषणम् = संस्कृत ग्रंथ, कवी कलश = मुख्य सल्लागार (MPSC चा हमखास विचारला जाणारा प्रश्न).
२. छत्रपती राजाराम महाराज व जिंजीचा वेढा
मुघलांच्या वेढ्यातून सुटून राजाराम महाराजांनी स्वराज्याचे केंद्र तात्पुरते दक्षिण भारतात नेले.
- जिंजी प्रवास: मुघलांनी रायगडला वेढा घातल्यानंतर राजाराम महाराज वेढ्यातून सुटून तामिळनाडूतील 'जिंजी' (Gingee) किल्ल्यावर गेले. जिंजी हा पुढील ८ वर्षे स्वराज्याचा मुख्य प्रशासकीय केंद्र बनला.
- संताजी व धनाजी: या काळात संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांनी गनिमी काव्याचा (Guerilla Warfare) वापर करून मुघल सैन्याला सळो की पळो करून सोडले.
३. महाराणी ताराबाई व स्वातंत्र्य युद्धाचा विजय
१७०० मध्ये राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या पत्नी महाराणी ताराबाई यांनी नेतृत्वाची धुरा सांभाळली.
- मुघलांना प्रतिआव्हान: ताराबाईंनी आपला मुलगा दुसरा शिवाजी याला गादीवर बसवून स्वतः मुघलांविरुद्ध आक्रमक मोहिमा आखल्या. त्यांनी मुघल प्रदेशांवर (माळवा, गुजरात) उलट आक्रमणे केली.
- स्वातंत्र्य युद्धाचा शेवट (१७०७): औरंगजेबाचा मृत्यू अहमदनगर येथे झाला आणि मुघलांना मराठ्यांपुढे हार मानून दख्खनमधून मागे हटणे भाग पडले.
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की जिंजीचा किल्ला हा महाराष्ट्रात सह्याद्रीच्या रांगांमध्ये होता. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **जिंजी हा दक्षिण भारतात तामिळनाडूमध्ये** आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या दक्षिण दिग्विजयाच्या मोहिमेत (१६७७) हा किल्ला जिंकून त्याचे आधुनिकीकरण केले होते, जे पुढे स्वराज्यासाठी संकटकाळात ढाल बनले!
MPSC Top Secret Notes
भाग ४: पेशवे काळ व मराठा साम्राज्याचा विस्तार
१. प्रमुख पेशवे आणि त्यांचे ऐतिहासिक योगदान
औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर शाहू महाराजांच्या काळात पेशव्यांकडे स्वराज्याची वास्तविक सूत्रे आली.
| पेशवे (काळ) | महत्त्वाचे ऐतिहासिक कार्य व मायक्रो-पॉइंट्स |
|---|---|
| बाळाजी विश्वनाथ (१७१३-१७२०) | पहिले पेशवे. मुघलांकडून चौथाई व सरदेशमुखीची सनद मिळवली. मराठा संघराज्य पद्धत सुरू केली. |
| थोरले बाजीराव (१७२०-१७४०) | लढाऊ पेशवे. 'हिंदू पदपादशाही' चा नारा दिला. पालखेडच्या लढाईत (१७२८) हैदराबादच्या निझामाचा पराभव केला. |
| बाळाजी बाजीराव (१७४०-१७६१) | 'नानासाहेब' म्हणून प्रसिद्ध. मराठा साम्राज्याचा विस्तार अटकेपार (पाकिस्तान) नेला. |
| माधवराव पेशवे (१७६१-१७७२) | पानिपतच्या पराभवानंतर मराठा सत्तेचे पुनरुज्जीवन केले. महादजी शिंदे यांच्या मदतीने मुघल बादशहाला पुन्हा गादीवर बसवले. |
• "बाळाजीचे विश्व, बाजीरावाचा घोडा आणि नानासाहेबांची अटक"
→ बाळाजी विश्वनाथ = सनद मिळवली, थोरले बाजीराव = वेगवान लष्करी मोहिमा, नानासाहेब = अटकेपार झेंडा (MPSC क्रोनॉलॉजिकल क्रम लक्षात ठेवण्यासाठी महत्त्वाचे).
२. पानिपतची तिसरी लढाई व पेशवेकालीन महसूल
- पानिपतचे तिसरे युद्ध (१४ जानेवारी १७६१): मराठे आणि अफगाण शासक अहमदशाह अब्दाली यांच्यात झाले. मराठ्यांचे नेतृत्व सदाशिवराव भाऊ आणि विश्वासराव यांनी केले. या युद्धात मराठ्यांचा भीषण पराभव झाला.
- कामवीसदार आणि मामलतदार: पेशवेकाळात परगण्यातून महसूल गोळा करण्यासाठी 'कामवीसदार' आणि 'मामलतदार' या अधिकाऱ्यांची नियुक्ती केली जाई.
- घोड्यांचा कर (करपट्टी): या काळात लष्करी खर्चासाठी जनतेवर विविध पट्ट्या (Tax) लादल्या गेल्या. जमिनीचा महसूल गोळा करण्यासाठी लिलाव पद्धत (Ijara System) वापरली जाऊ लागली.
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
MPSC मुख्य परीक्षेत प्रशासकीय विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की पेशवेकालीन महसूल व्यवस्था ही शिवकाळासारखीच आदर्श होती. लक्षात ठेवा, **पेशवेकाळात महसूल व्यवस्थेचे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारीकरण (Commercialization) झाले होते**. शिवकाळात जमीन लिलाव करण्यास पूर्ण बंदी होती, परंतु पेशवेकाळात महसूल गोळा करण्याचे हक्क सर्वाधिक बोली लावणाऱ्याला दिले जात असत, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे शोषण वाढले. विधानांमधील हा मूलभूत फरक ओळखा!