Maratha Empire / मराठा साम्राज्य

MPSC Top Secret Notes

भाग १: शिवकाळ - स्वराज्य स्थापना व प्रमुख मोहिमा

१. स्वराज्य स्थापना आणि सुरुवातीचे किल्ले

MPSC चा आवडता फॅक्ट्युअल डेटा: शिवकाळातील किल्ल्यांचा क्रम आणि त्यांचे महत्त्व.

• तोरणा किल्ला (१६४६): छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी आदिलशाहीचा **'तोरणा'** हा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले. या किल्ल्याला महाराजांनी 'प्रचंडगड' असे नाव दिले.
• राजगड: तोरणावरील गुप्तधनाच्या मदतीने महाराजांनी मुरुंबदेवाच्या डोंगरावर 'राजगड' हा किल्ला बांधला, जो स्वराज्याची पहिली अधिकृत राजधानी बनली (२६ वर्षे राजधानी होती).

२. ऐतिहासिक संघर्ष आणि पुरंदरचा तह

MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत या कालक्रमांवर आणि तहाच्या अटींवर थेट प्रश्न विचारले जातात:

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की पुरंदरच्या तहानुसार महाराजांनी मुघलांना सर्वच्या सर्व किल्ले दिले होते आणि स्वतः मुघल मनसबदार बनले होते. लक्षात ठेवा, एकूण ३५ किल्ल्यांपैकी केवळ **२३ किल्ले** मुघलांना दिले आणि १२ किल्ले स्वतःकडे ठेवले. तसेच, शिवाजी महाराज स्वतः मुघल दरबारात मनसबदार बनले नाहीत, तर त्यांनी त्यांचे पुत्र **संभाजी महाराज** यांना ५,००० ची मनसबदारी दिली होती!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: शिवकालीन प्रशासन व अष्टप्रधान मंडळ

१. राज्याभिषेक आणि नवीन कालगणना (राज्याभिषेक शक)

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक ही महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सार्वभौमत्वाची पहिली मोठी घोषणा होती.

• पहिला राज्याभिषेक (६ जून १६७४): रायगड किल्ल्यावर काशीचे प्रसिद्ध पंडित गागाभट्ट यांच्या हस्ते वैदिक पद्धतीने झाला. या दिवसापासून महाराजांनी 'राज्याभिषेक शक' ही नवीन कालगणना सुरू केली आणि 'छत्रपती' पदवी घेतली.
• दुसरा राज्याभिषेक (२४ सप्टेंबर १६७४): मातोश्री जिजाऊंच्या निधनानंतर तंत्रोक्त (तांत्रिक) पद्धतीने निश्चलपुरी गोसावी यांच्या हस्ते करण्यात आला.

२. अष्टप्रधान मंडळ (MPSC चा सर्वात हॉट जोड्या लावा टॉपिक)

राज्यकारभाराच्या सोयीसाठी महाराजांनी ८ मंत्र्यांचे अष्टप्रधान मंडळ स्थापन केले होते:

• न्यायाधीश (निराजी रावजी): न्यायदान करणे. | • पंडितराव (मोरेश्वर पंडितराव): धार्मिक विधी पाहणे.

३. लष्कर व महसूल रचना (काठी पद्धत)

• गुळगुळीत लष्करी शिस्त: सैन्यात दोन मुख्य भाग होते: 'बारगीर' (ज्यांना घोडा व शस्त्रे सरकारकडून मिळत) आणि 'शिलेदार' (ज्यांचे स्वतःचे घोडे व शस्त्रे असायची).
• जमीन मोजणी (अण्णाजी दत्तो): अण्णाजी दत्तो यांच्या देखरेखीखाली महसूल सुधारणा झाल्या. जमीन मोजण्यासाठी ५ हात ५ मुठी लांबीची **'शिवशाही काठी'** वापरली जाई. सुरुवातीला महसूल उत्पादनाच्या ३३% होता, नंतर तो ४०% करण्यात आला.
• चौथाई व सरदेशमुखी: शेजारील मुघल किंवा विजापूरच्या प्रदेशातून स्वराज्याच्या सुरक्षेच्या बदल्यात उत्पन्नाचा १/४ भाग (चौथाई) आणि मराठी अस्मितेचा हक्क म्हणून अतिरिक्त १/१० भाग (सरदेशमुखी) वसूल केला जाई.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

१. अष्टप्रधान मंडळातील सर्वच्या सर्व ८ मंत्र्यांना युद्धात लढावे लागत असे, हा विधाने बऱ्याचदा चुकीची दिली जातात. लक्षात ठेवा, **'न्यायाधीश' आणि 'पंडितराव' या दोघांना युद्धात लढण्याची सक्ती नव्हती**, उर्वरित ६ मंत्र्यांना लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व करावे लागत असे.
२. अष्टप्रधान मंडळातील पदे **वंशपरंपरागत (Hereditary) नव्हती**. ती केवळ गुणवत्तेवर दिली जात असत आणि राजा कधीही कोणालाही पदावरून काढू शकत होता!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: मराठा स्वातंत्र्य युद्ध (१६८१ - १७०७)

१. छत्रपती संभाजी महाराज व त्यांचा कालखंड

शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर संभाजी महाराजांनी मुघल सम्राट औरंगजेबाशी प्रखर लढा दिला.

• बुधभूषणम् ग्रंथ: संभाजी महाराज हे अत्यंत विद्वान होते. त्यांनी संस्कृत भाषेमध्ये 'बुधभूषणम्' या राजनीतीपर ग्रंथाची रचना केली. याशिवाय त्यांनी ब्रज भाषेत नखशिख, नायिकाभेद आणि सातसतक हे ग्रंथ लिहिले.
• कवी कलश: संभाजी महाराजांचे मुख्य सल्लागार आणि मित्र कवी कलश (कान्यकुब्जचे ब्राह्मण) हे होते. त्यांनी स्वराज्याच्या प्रशासनात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
• बलिदान (११ मार्च १६८९): संगमेश्वर येथे मुघल अधिकारी मुकर्रब खान याने महाराजांना दगाफटका करून पकडले. औरंगजेबाच्या अमानुष अत्याचाराला न डगमगता त्यांनी आपले प्राण स्वराज्यासाठी अर्पण केले (तुळापूर येथे बलिदान).

२. छत्रपती राजाराम महाराज व जिंजीचा वेढा

मुघलांच्या वेढ्यातून सुटून राजाराम महाराजांनी स्वराज्याचे केंद्र तात्पुरते दक्षिण भारतात नेले.

• जिंजी प्रवास: मुघलांनी रायगडला वेढा घातल्यानंतर राजाराम महाराज वेढ्यातून सुटून तामिळनाडूतील 'जिंजी' (Gingee) किल्ल्यावर गेले. जिंजी हा पुढील ८ वर्षे स्वराज्याचा मुख्य प्रशासकीय केंद्र बनला.
• संताजी व धनाजी: या काळात संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांनी गनिमी काव्याचा (Guerilla Warfare) वापर करून मुघल सैन्याला सळो की पळो करून सोडले.

३. महाराणी ताराबाई व स्वातंत्र्य युद्धाचा विजय

१७०० मध्ये राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर त्यांच्या पत्नी महाराणी ताराबाई यांनी नेतृत्वाची धुरा सांभाळली.

• मुघलांना प्रतिआव्हान: ताराबाईंनी आपला मुलगा दुसरा शिवाजी याला गादीवर बसवून स्वतः मुघलांविरुद्ध आक्रमक मोहिमा आखल्या. त्यांनी मुघल प्रदेशांवर (माळवा, गुजरात) उलट आक्रमणे केली.
• स्वातंत्र्य युद्धाचा शेवट (१७०७): औरंगजेबाचा मृत्यू अहमदनगर येथे झाला आणि मुघलांना मराठ्यांपुढे हार मानून दख्खनमधून मागे हटणे भाग पडले.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की जिंजीचा किल्ला हा महाराष्ट्रात सह्याद्रीच्या रांगांमध्ये होता. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **जिंजी हा दक्षिण भारतात तामिळनाडूमध्ये** आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या दक्षिण दिग्विजयाच्या मोहिमेत (१६७७) हा किल्ला जिंकून त्याचे आधुनिकीकरण केले होते, जे पुढे स्वराज्यासाठी संकटकाळात ढाल बनले!

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: पेशवे काळ व मराठा साम्राज्याचा विस्तार

१. प्रमुख पेशवे आणि त्यांचे ऐतिहासिक योगदान

औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर शाहू महाराजांच्या काळात पेशव्यांकडे स्वराज्याची वास्तविक सूत्रे आली.

२. पानिपतची तिसरी लढाई व पेशवेकालीन महसूल

• पानिपतचे तिसरे युद्ध (१४ जानेवारी १७६१): मराठे आणि अफगाण शासक अहमदशाह अब्दाली यांच्यात झाले. मराठ्यांचे नेतृत्व सदाशिवराव भाऊ आणि विश्वासराव यांनी केले. या युद्धात मराठ्यांचा भीषण पराभव झाला.
• कामवीसदार आणि मामलतदार: पेशवेकाळात परगण्यातून महसूल गोळा करण्यासाठी 'कामवीसदार' आणि 'मामलतदार' या अधिकाऱ्यांची नियुक्ती केली जाई.
• घोड्यांचा कर (करपट्टी): या काळात लष्करी खर्चासाठी जनतेवर विविध पट्ट्या (Tax) लादल्या गेल्या. जमिनीचा महसूल गोळा करण्यासाठी लिलाव पद्धत (Ijara System) वापरली जाऊ लागली.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC मुख्य परीक्षेत प्रशासकीय विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की पेशवेकालीन महसूल व्यवस्था ही शिवकाळासारखीच आदर्श होती. लक्षात ठेवा, **पेशवेकाळात महसूल व्यवस्थेचे मोठ्या प्रमाणावर व्यापारीकरण (Commercialization) झाले होते**. शिवकाळात जमीन लिलाव करण्यास पूर्ण बंदी होती, परंतु पेशवेकाळात महसूल गोळा करण्याचे हक्क सर्वाधिक बोली लावणाऱ्याला दिले जात असत, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे शोषण वाढले. विधानांमधील हा मूलभूत फरक ओळखा!