MPSC Top Secret Notes
भाग १: दिल्ली सुलतानशाही - प्रमुख वंशावळी व घडामोडी
१. सुलतानशाहीचे ५ वंश (क्रोनॉलॉजिकल ऑर्डर)
MPSC पूर्व परीक्षेत बऱ्याचदा सुलतानशाहीच्या वंशांचा कालानुक्रम विचारला जातो.
- गुलाम वंश (१२०६ - १२९०): संस्थापक - कुतुबुद्दीन ऐबक
- खिल्जी वंश (१२९० - १३२०): संस्थापक - जलालुद्दीन खिल्जी
- तुघलक वंश (१३२० - १४१४): संस्थापक - घियासुद्दीन तुघलक
- सय्यद वंश (१४१४ - १४५१): संस्थापक - खिज्र खान
- लोदी वंश (१४५१ - १५२६): संस्थापक - बहलोल लोदी
• "गुलाब खिले तो सायलो (सायलंट लो)"
→ गुलाब (गुलाम) - खिले (खिल्जी) - तो (तुघलक) - साय (सय्यद) - लो (लोदी). हा क्रम कधीही विसरणार नाही.
२. अलाउद्दीन खिल्जी व दख्खन मोहीम (महाराष्ट्र संदर्भ)
महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या दृष्टीने देवगिरीवरील आक्रमणे अतिशय महत्त्वाची आहेत.
- देवगिरीवर पहिले आक्रमण (१२९६): अलाउद्दीन खिल्जीने यादवांची राजधानी 'देवगिरी' वर अचानक आक्रमण करून राजा रामचंद्रदेव यांचा पराभव केला व प्रचंड संपत्ती लुटली.
- मलिक काफूर: अलाउद्दीनचा दक्षिण मोहीम प्रमुख मलिक काफूर याने दक्षिण भारतातील राज्यांचा पाडाव केला.
- बाजार नियंत्रण पद्धत: वस्तूंचे भाव नियंत्रणात ठेवण्यासाठी अलाउद्दीनने 'शहाणा-इ-मंडी' (बाजार निरीक्षक) हे पद निर्माण केले आणि घोड्या डागण्याची (दाग पद्धत) सुरू केली.
३. मोहम्मद बिन तुघलक व राजधानीचे स्थलांतर
- राजधानी बदल (१३२७): याने आपली राजधानी दिल्लीवरून महाराष्ट्रातील 'देवगिरी' येथे हलवली आणि तिचे नाव बदलून 'दौलताबाद' असे ठेवले. मात्र ही योजना पूर्णपणे अपयशी ठरली.
- सांकेतिक चलन (Token Currency): चांदीच्या टंका ऐवजी तांब्याची नाणी बाजारात आणली. परंतु लोकांच्या घरातच बनावट नाणी तयार झाल्याने ही योजनाही फसली.
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
आयोग विधानांमध्ये संभ्रम करतो की 'दौलताबाद' ला राजधानी म्हणून फिरोजशाह तुघलकाने बनवले होते. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, हा निर्णय **मोहम्मद बिन तुघलकाचा** (ज्याला वेडा मोहम्मद म्हटले जाई) होता. फिरोजशाह तुघलकाने जौनपूर, फिरोजपूर सारखी शहरे वसवली आणि विहिरी-कालवे बांधले!
MPSC Top Secret Notes
भाग २: बहमनी साम्राज्य आणि विजयनगर साम्राज्य
१. बहमनी साम्राज्य आणि दख्खनच्या ५ शाह्या
महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन इतिहासावर आणि जोड्या लावांसाठी हा अत्यंत हॉट टॉपिक आहे.
- स्थापना (१३४७): मोहम्मद बिन तुघलकाच्या काळात हसन गंगू (अलाउद्दीन हसन बहमण शाह) याने केली. राजधानी: गुलबर्गा (अहसानाबाद).
- बहमनीचे ५ तुकडे (शाह्या व त्यांची ठिकाणे):
• आदिलशाही: विजापूर (संस्थापक - युसुफ आदिलशाह)
• निजामशाही: अहमदनगर (संस्थापक - मलिक अहमद)
• इमादशाही: वऱ्हाड / एलिचपूर (संस्थापक - फतहउल्लाह इमादशाह)
• कुतुबशाही: गोवळकोंडा (संस्थापक - कुली कुतुबशाह)
• बरिदशाही: बीदर (संस्थापक - कासिम बरिद)
• "अहमदचा निजाम, विजापूरचा आदिल आणि वऱ्हाडचा इमाद" → अहमदनगर = निजामशाही, विजापूर = आदिलशाही, वऱ्हाड (विदर्भ) = इमादशाही (MPSC जोड्या लावांसाठी फिक्स डेटा).
२. विजयनगर साम्राज्य व कृष्णदेवराय
दक्षिण भारतातील सर्वात वैभवशाली हिंदू साम्राज्य म्हणून याची ओळख आहे.
- स्थापना (१३३६): तुंगभद्रा नदीच्या काठावर हरिहर आणि बुक्क या दोन भावांनी केली. राजधानी: हंपी (कर्नाटक).
- सम्राट कृष्णदेवराय (तुळुव वंश): या साम्राज्यातील सर्वात महान राजा. त्यांच्या दरबारात ८ प्रसिद्ध तेलगू कवी होते, ज्यांना 'अष्टदिग्गज' म्हटले जाई. त्यांनी तेलगू भाषेत 'अमुक्तमाल्यदा' हा ग्रंथ लिहिला.
- तालिकोटाची लढाई (१५६५): याला 'राक्षस-तांगडीची लढाई' असेही म्हणतात. यात दख्खनच्या शाह्यांच्या एकत्रित सैन्याने विजयनगरचा पराभव केला आणि साम्राज्य नष्ट केले.
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
१. शिवाजी महाराजांच्या अष्टप्रधान मंडळाचा संबंध मराठा साम्राज्याशी आहे, तर **'अष्टदिग्गज'** चा संबंध विजयनगरचे **कृष्णदेवराय** यांच्याशी आहे. विधानांमध्ये आयोग हा गोंधळ हमखास करतो, त्यामुळे सावध राहा!
२. तालिकोटाच्या लढाईत विजयनगर विरुद्ध दख्खनच्या शाह्या एकत्र आल्या होत्या, परंतु या आघाडीत **वऱ्हाडची इमादशाही सामील नव्हती**. हा अपवाद MPSC ने आधी विचारला आहे!
MPSC Top Secret Notes
भाग ३: मुघल साम्राज्य व दख्खन धोरण
१. मुघल सत्ता आणि प्रमुख राज्यकर्ते (क्रम)
MPSC पूर्व परीक्षेत मुघल शासकांचा क्रम किंवा त्यांच्या थडग्यांच्या (Tombs) ठिकाणांवर प्रश्न येतात.
- बाबर (१५२६-१५३०): पानिपतची पहिली लढाई (१५२६) जिंकून मुघल सत्तेची स्थापना केली. थडगे: काबूल.
- हुमायूं (१५३०-१५५६): शेरशाह सूरीने पराभव केल्यामुळे १५ वर्षे वनवासात होता. थडगे: दिल्ली.
- अकबर (१५५६-१६०५): मनसबदारी पद्धत आणि 'दिन-इ-इलाही' पंथ सुरू केला. थडगे: सिकंदरा (आग्रा).
- जहांगीर (१६०५-१६२७): न्यायदानाची साखळी (Chain of Justice) आणि चित्रकलेचा सुवर्णकाळ. थडगे: शहादरा (लाहोर).
- शहाजहान (१६२७-१६५८): स्थापत्यकलेचा (Architecture) सुवर्णकाळ. थडगे: आग्रा.
- औरंगजेब (१६५८-१७०७): सर्वाधिक काळ राज्य केले. थडगे: खुलदाबाद (छत्रपती संभाजीनगर, महाराष्ट्र).
• "B-H-A-J-S-O" (भाजसो)
→ Babar - Humayun - Akbar - Jahangir - Shah Jahan - Ourangzeb. (हा क्रम लक्षात ठेवण्याची सोपी पद्धत).
२. मुघलांचे दख्खन धोरण (Deccan Policy)
मुघलांचे महाराष्ट्रातील शाह्या आणि मराठा साम्राज्याशी असलेले संघर्ष मुख्य परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहेत.
- अकबराची मोहीम: अकबराने खानदेश जिंकला आणि अहमदनगरच्या चाँदबिबी विरुद्ध संघर्ष केला. अहमदनगर मुघल साम्राज्यात जोडण्याची सुरुवात अकबराच्या काळात झाली.
- शहाजहान व मलिक अंबर: निजामशाहीचा कार्यक्षम वजीर मलिक अंबर याने गनिमी कावा (Gorilla Warfare) पद्धत वापरून मुघलांना अनेक वर्षे दख्खनमध्ये रोखून धरले. शेवटी १६३६ मध्ये शहाजहानने निजामशाही नष्ट केली.
- औरंगजेब आणि दख्खनची जखम: औरंगजेबाने आपल्या आयुष्याची शेवटची २५ वर्षे दक्षिण भारतात मराठ्यांना पराभूत करण्यासाठी घालवली. या काळात त्याने १६८६ मध्ये विजापूरची आदिलशाही आणि १६८७ मध्ये गोवळकोंड्याची कुतुबशाही मुघल साम्राज्यात जोडली.
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की औरंगजेबाने निजामशाही नष्ट केली. नीट लक्षात ठेवा, **निजामशाही शहाजहानच्या काळात १६३६ मध्ये पूर्णपणे नष्ट झाली** होती. औरंगजेबाने दख्खनमधील **आदिलशाही आणि कुतुबशाही** या उरलेल्या दोन शाह्यांचा पाडाव केला होता. हा फरक पेपरमध्ये हमखास विचारला जातो!
MPSC Top Secret Notes
भाग ४: भक्ती आणि सुफी चळवळ (Religious Movements)
१. भक्ती चळवळ आणि प्रमुख संत
MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत संतांचे जन्मस्थान, त्यांचे संप्रदाय आणि तत्त्वज्ञानावर नेहमी प्रश्न विचारले जातात.
| संत / विचारवंत | तत्त्वज्ञान / संप्रदाय व वैशिष्ट्ये |
|---|---|
| शंकराचार्य | अद्वैतवाद (Advaita). यांनी भारताच्या चार दिशांना चार मठांची स्थापना केली. |
| रामानुजाचार्य | विशिष्टाद्वैतवाद. भक्ती चळवळ दक्षिण भारतातून उत्तर भारतात आणण्यात महत्त्वाचे योगदान. |
| संत कबीर | रामानंदांचे शिष्य. त्यांचे दोहे 'बीजक' या ग्रंथात संकलित आहेत. त्यांनी हिंदू-मुस्लिम ऐक्यावर भर दिला. |
| गुरु नानक | शीख धर्माचे संस्थापक. त्यांची वचने आणि उपदेश 'गुरु ग्रंथ साहिब' मध्ये समाविष्ट आहेत. |
• "शंकर अद्वैत आहे, रामानुज विशिष्ट आहे"
→ शंकराचार्य = अद्वैतवाद, रामानुजाचार्य = विशिष्टाद्वैतवाद (MPSC चा सर्वात आवडीचा जोड्या लावा ट्रॅक).
२. सुफी चळवळ आणि त्यांचे संप्रदाय (Silsilas)
इस्लाम धर्मातील अंतर्गत सुधारणा आणि भक्ती मार्गाला सुफी चळवळ म्हटले जाते.
- चिश्तीय संप्रदाय: भारतात सर्वात लोकप्रिय संप्रदाय. स्थापना ख्वाजा मोईनुद्दीन चिश्ती यांनी अजमेर (राजस्थान) येथे केली.
- बाबा फरीद व निजामुद्दीन अवलिया: हे चिश्तीय संप्रदायाचे प्रसिद्ध सुफी संत होते. बाबा फरीद यांच्या रचना शीख धर्माच्या 'गुरु ग्रंथ साहिब' मध्येही आढळतात.
- सुहरावर्दी व नक्शबंदी संप्रदाय: सुहरावर्दी संप्रदाय अधिक श्रीमंत आणि राजाश्रय घेणारा होता, तर नक्शबंदी संप्रदाय (उदा. शेख अहमद सरहिंदी) अत्यंत कट्टर आणि संगीतविरोधी होता.
⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):
MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की मुघल सम्राट औरंगजेब हा सुफी संगीताचा मोठा चाहता होता. लक्षात ठेवा, औरंगजेब हा कट्टर **नक्शबंदी संप्रदायाचा** अनुयायी होता, ज्या संप्रदायाने संगीतावर पूर्णपणे बंदी घातली होती. त्यामुळे त्याने मुघल दरबारातील संगीत बंद केले होते. हा अपवाद विधानांसाठी नीट लक्षात ठेवा!