Modern History / आधुनिक भारताचा इतिहास

MPSC Top Secret Notes

भाग १: युरोपियनांचे आगमन व इंग्रजी सत्ताविस्तार

१. युरोपियन कंपन्यांचे भारतात आगमन (कालानुक्रम)

MPSC पूर्व परीक्षेत युरोपियन व्यापारी कंपन्यांच्या आगमनाचा क्रम नेहमी विचारला जातो.

1. पोर्तुगीज (१४९८): वास्को-द-गामा कालिकत बंदरात उतरला.
2. डच (१६०२): युनायटेड ईस्ट इंडिया कंपनी ऑफ नेदरलँड्स.
3. इंग्रज (१६०८): कॅप्टन हॉकिन्स 'हेक्टर' जहाजाने सुरतमध्ये आला.
4. फ्रेंच (१६६४): कॉर्लबर्टच्या प्रयत्नाने कंपनी स्थापन झाली.

२. प्लासी आणि बक्सारची लढाई (इंग्रजी सत्तेचा पाया)

या दोन लढायांनी भारताचे नशीब बदलले, MPSC चा हा अत्यंत हॉट टॉपिक आहे:

३. मुंबईचा इतिहास (विशेष महाराष्ट्र संदर्भ)

• हुंडा म्हणून मुंबई (१६६१): पोर्तुगीज राजकन्या कॅथरीनचा विवाह इंग्लंडचा राजा दुसरा चार्ल्स याच्याशी झाला, तेव्हा पोर्तुगीजांनी इंग्रजांना मुंबई बेट हुंडा (Dowry) म्हणून दिले.
• ईस्ट इंडिया कंपनीकडे हस्तांतरण (१६६८): राजा चार्ल्सने केवळ १० पाउंड वार्षिक भाड्याने मुंबई बेट ईस्ट इंडिया कंपनीला दिले. गेराल्ड ऑंजियर याला मुंबईचा वास्तविक निर्माता मानले जाते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की युरोपियन कंपन्यांच्या आगमनाचा क्रम आणि त्यांच्या फॅक्टरी (वखार) स्थापन करण्याचा क्रम एकच आहे. लक्षात ठेवा, भारतात **डच कंपनी इंग्रजांच्या आधी आली**, परंतु **इंग्रजांनी आपली पहिली वखार (सुरत - १६११/१६१३) डच कंपनीच्या (मसुलीपट्टनम - १६१६) आधी स्थापन केली** होती. हा तांत्रिक फरक विधानांसाठी नीट लक्षात ठेवा!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: १८५७ चा उठाव व महाराष्ट्रातील प्रभाव

१. उठावाची प्रमुख केंद्रे व राष्ट्रीय नेतृत्व

MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत उठावाचे ठिकाण आणि नेत्यांच्या जोड्या लावायला नेहमी विचारतात.

२. महाराष्ट्रातील उठावाचे सूक्ष्म मुद्दे (Micro-Points)

महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या दृष्टीने खालील विधाने अत्यंत मोलाची आहेत:

• रंगो बापूजी गुप्ते (सातारा): साताऱ्याच्या छत्रपतींचे वकील म्हणून ते इंग्लंडला गेले होते. अन्याय झाल्यावर त्यांनी साताऱ्यात रामोशी आणि कोळ्यांना संघटित करून मोठा उठाव घडवून आणला.
• पेठचा उठाव (नाशिक): पेठचे राजे भगवंतराव निळकंठराव यांनी आदिवासी कोळी बांधवांच्या मदतीने इंग्रजांविरुद्ध शस्त्र उचलले. इंग्रजांनी त्यांना जाहीर फाशी दिली.
• खानदेशातील भिल्लांचा उठाव: काजारसिंग (खजासिंग) आणि भीमा नाईक यांच्या नेतृत्वाखाली खानदेशात भिल्ल बांधवांनी सरकारी खजिना लुटला. नांदूर शिंगोटे येथे मोठा संघर्ष झाला.
• जमखिंडी (पटवर्धन): रामचंद्रराव पटवर्धन यांनी उठावाची तयारी केली, पण फितुरीमुळे इंग्रजांनी त्यांना आधीच अटक केली.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की १८५७ च्या उठावात मुंबई आणि पुणे शहरात मोठा सशस्त्र लष्करी उठाव झाला होता. लक्षात ठेवा, **मुंबई आणि पुण्यात केवळ कट (Conspiracies) रचले गेले होते**, मात्र इंग्रजांनी ते वेळीच मोडून काढले. प्रत्यक्ष सशस्त्र उठाव हा **कोल्हापूर (चिमासाहेब)**, **सातारा** आणि **खानदेश** भागात तीव्र होता!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: राष्ट्रीय सभा स्थापना व मवाळ-जहाल युग

१. राष्ट्रीय सभेची (काँग्रेस) स्थापना - १८८५

MPSC पूर्व परीक्षेसाठी पहिल्या अधिवेशनाचा डेटा अत्यंत महत्त्वाचा मायक्रो-पॉइंट आहे.

• पहिले अधिवेशन: २८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबईतील 'गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज' मध्ये भरले. (सुरुवातीला हे पुणे येथे होणार होते, पण तिथे प्लेग/कॉलराची साथ आल्यामुळे मुंबईला हलवले).
• अध्यक्ष व प्रतिनिधी: पहिले अध्यक्ष व्योमेशचंद्र बॅनर्जी हे होते. या अधिवेशनाला देशभरातून ७२ प्रतिनिधी उपस्थित होते, ज्यामध्ये मुंबई प्रांतातून सर्वाधिक प्रतिनिधी होते.
• महत्त्वाचा पुढाकार: निवृत्त ब्रिटिश अधिकारी ॲलन ऑक्टाव्हियन ह्यूम (A. O. Hume) यांनी काँग्रेसच्या स्थापनेत महत्त्वाची भूमिका बजावली.

२. मवाळ (Moderate) विरूद्ध जहाल (Extremist) कालखंड

MPSC मुख्य परीक्षेत दोन्ही गटांच्या विचारसरणीवर संकल्पनात्मक प्रश्न येतात.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

१. काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन पुण्यात होणार होते, पण तिथे ऐनवेळी **'प्लेग'ची साथ** पसरल्यामुळे ते मुंबईला हलवले, असे विधान अनेक पुस्तकांमध्ये चुकीचे दिले जाते. लक्षात ठेवा, १८८५ मध्ये पुण्यात **'कॉलरा' (पटकी) ची साथ** होती, प्लेगची साथ महाराष्ट्रात पुढे १८९६ मध्ये आली होती. विधानांमधील ही ऐतिहासिक गल्लत ओळखा!
२. लोकमान्य टिळक हे जहाल युगाचे सर्वात मोठे नेते होते, परंतु ते त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यात **काँग्रेसच्या एकाही राष्ट्रीय अधिवेशनाचे अध्यक्ष बनू शकले नाहीत**. हा आयोगाचा अत्यंत आवडता ट्रॅप आहे!

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: गांधी युग व स्वातंत्र्यलढ्याचा अंतिम टप्पा

१. गांधीजींची ३ प्रमुख राष्ट्रीय आंदोलने

MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत या आंदोलनांच्या तारखा, घटना आणि प्रभावावर थेट प्रश्न येतात.

२. धारासणा सत्याग्रह आणि बाबु गेनूचे बलिदान

स्वातंत्र्यलढ्यातील खालील दोन वैयक्तिक संघर्ष MPSC वारंवार विचारते:

• धारासणा सत्याग्रह (गुजरात): गांधीजींच्या अटकेनंतर सविनय कायदेभंगांतर्गत धारासणा येथील मिठाच्या कारखान्यावरील सत्याग्रहाचे नेतृत्व सरोजिनी नायडू, इमाम साहेब आणि गांधीजींचे पुत्र मणिलाल यांनी केले.
• हुतात्मा बाबु गेनू (१९३०): मुंबईच्या कालबादेवी भागात परदेशी कापडाने भरलेल्या ट्रकसमोर आडवे पडून बाबु गेनू सैद यांनी बलिदान दिले. हा स्वदेशी आंदोलनाचा सर्वात भावनिक क्षण होता.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की मिठाचा सविनय कायदेभंग केवळ समुद्रकिनाऱ्यांवरच झाला. लक्षात ठेवा, महाराष्ट्रात समुद्र नसलेल्या भागात (उदा. अमरावतीतील दहीहंडा, पुण्याची शिरूर तहसील, आणि सांगलीचे बिलाशी) मिठाचा कायदा मोडणे शक्य नसल्याने तेथे **'जंगल सत्याग्रह' (Forest Satyagraha)** करण्यात आले होते! विधानांमधील हा प्रादेशिक अपवाद परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.