राष्ट्रीय उत्पन्न व जीडीपी संकल्पना (National Income & GDP Concepts)

१. थेट व्याख्या आणि राष्ट्रीय उत्पन्नाची संकल्पना (Direct Definition & Conceptual Core)

राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) म्हणजे एका आर्थिक वर्षाच्या कालावधीत देशामध्ये उत्पादित होणाऱ्या सर्व अंतिम वस्तू व सेवांचे पैशांमधील एकूण निव्वळ मूल्य होय. आर्थिक परिभाषेत, घटक किमतीला असणारे निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (NNP at Factor Cost) म्हणजेच देशाचे खरे राष्ट्रीय उत्पन्न मानले जाते. ही देशाच्या आर्थिक प्रगतीची आणि नागरिकांच्या राहणीमानाची पातळी मोजणारी सर्वोच्च स्थूल अर्थशास्त्रीय (Macroeconomics) संकल्पना आहे.

भारतामध्ये राष्ट्रीय उत्पन्नाची पहिली अनधिकृत गणना १८६७-६८ मध्ये दादाभाई नवरोजी यांनी आपल्या 'पॉव्हर्टी अँड अन-ब्रिटिश रूल इन इंडिया' या पुस्तकात केली, ज्यामध्ये त्यांनी भारताचे दरडोई उत्पन्न २० रुपये प्रतिवर्ष सांगितले होते. स्वातंत्र्यानंतर ऑगस्ट १९४९ मध्ये प्रा. पी. सी. महालनोबीस यांच्या अध्यक्षतेखाली 'राष्ट्रीय उत्पन्न समिती' स्थापन करण्यात आली. सद्यस्थितीमध्ये भारतात राष्ट्रीय उत्पन्नाची अधिकृत गणना सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालयाच्या (MoSPI) अंतर्गत असणाऱ्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाद्वारे (NSO - National Statistical Office) त्रैमासिक व वार्षिक स्तरावर केली जाते.

२. चार मुख्य स्थूल आर्थिक संकल्पना: सखोल विश्लेषण (Four Core Aggregates)

A. स्थूल देशांतर्गत उत्पादन (GDP - Gross Domestic Product)

• व्याख्या: एका आर्थिक वर्षात देशाच्या राजकीय व भौगोलिक सीमेच्या आत उत्पादित होणाऱ्या सर्व अंतिम वस्तू व सेवांचे एकूण बाजारमूल्य म्हणजे जीडीपी होय.
• कोअर निकष: यामध्ये उत्पादन करणारी व्यक्ती भारतीय आहे की परदेशी, याला महत्त्व नसते; उत्पादन भारताच्या भूमीवर झाले असणे अनिवार्य आहे (उदा. भारतात कार्य करणाऱ्या सॅमसंग या परदेशी कंपनीचे उत्पादन भारताच्या जीडीपीमध्ये मोजले जाईल).

B. निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन (NDP - Net Domestic Product)

• व्याख्या: वस्तू व सेवांच्या उत्पादन प्रक्रियेत यंत्रसामग्रीची होणारी झीज किंवा घसारा (Depreciation) जेव्हा जीडीपीमधून वजा केला जातो, तेव्हा शिल्लक राहणाऱ्या मूल्याला एनडीपी म्हणतात.
• सूत्र: NDP = GDP - घसारा (Depreciation). याचा वापर यंत्रसामग्रीच्या विदारण अभ्यासासाठी केला जातो.

C. स्थूल राष्ट्रीय उत्पादन (GNP - Gross National Product)

• व्याख्या: एका आर्थिक वर्षात केवळ देशाच्या नागरिकांनी उत्पादित केलेल्या अंतिम वस्तू व सेवांचे एकूण मूल्य म्हणजे जीएनपी होय.
• कोअर निकष: यामध्ये भौगोलिक सीमेला महत्त्व नसते, तर उत्पादक हा भारताचा नागरिक असणे आवश्यक आहे. यात परदेशी नागरिकांचे उत्पन्न वजा केले जाते आणि भारताबाहेर राहणाऱ्या भारतीयांचे उत्पन्न मिळवले जाते. या फरकाला 'परदेशातून मिळणारे निव्वळ घटक उत्पन्न' (NFIA - Net Factor Income from Abroad) म्हणतात.
• सूत्र: GNP = GDP + (X - M) [येथे X = भारतीयांनी परदेशात मिळवलेले उत्पन्न, M = परदेशी नागरिकांनी भारतात मिळवलेले उत्पन्न].

D. निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (NNP - Net National Product) - 'खरे राष्ट्रीय उत्पन्न'

• व्याख्या: स्थूल राष्ट्रीय उत्पादनामधून (GNP) वार्षिक घसारा वजा केल्यास एनएनपी मिळतो. जेव्हा हा एनएनपी 'घटक किमतीला' मोजला जातो, तेव्हा त्यालाच देशाचे अधिकृत राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) मानले जाते.
• सूत्र: NNP = GNP - घसारा (Depreciation).

३. बाजार किंमत (Market Price) विरुद्ध घटक किंमत (Factor Cost)

राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या संकल्पना दोन वेगवेगळ्या मूल्यांवर मोजल्या जातात, ज्यांच्यातील गणितावर MPSC पूर्व परीक्षेत विधाने विचारली जातात:

1. घटक किंमत (Factor Cost - FC): वस्तू तयार करण्यासाठी उत्पादनाच्या ४ घटकांना (भूमीला खंड, श्रमाला वेतन, भांडवलाला व्याज, संयोजकाला नफा) द्यावा लागलेला प्रत्यक्ष खर्च म्हणजे घटक किंमत होय. यात सरकारी कर किंवा सबसिडीचा समावेश नसतो.
2. बाजार किंमत (Market Price - MP): वस्तू जेव्हा कारखान्यातून बाहेर पडून बाजारात विक्रीसाठी येते, तेव्हा तिची किंमत बदलते. संविधानात्मक नियमांनुसार सरकार त्यावर अप्रत्यक्ष कर लावते व काही पिकांना/वस्तूंना अनुदान (Subsidy) देते.
3. परस्पर संबंधांचे सुवर्ण सूत्र: बाजार किंमत (MP) = घटक किंमत (FC) + निव्वळ अप्रत्यक्ष कर (Indirect Taxes - Subsidy).

४. राष्ट्रीय उत्पन्न मोजण्याच्या ३ पद्धती: सखोल वर्गीकरण (Methods of Estimation)

पद्धतीचे नाव (Method)	मोजणीचा मुख्य आधार (Base of Measurement)	भारतातील सद्यस्थितीतील वापर (Application in India)
१. उत्पादन पद्धत (Output / Product Method)	अर्थव्यवस्थेतील प्रत्येक क्षेत्रात (प्राथमिक, द्वितीयक, तृतीयक) वर्षभरात झालेल्या वस्तू व सेवांच्या मूल्यवृद्धीची (Value Added) बेरीज केली जाते.	भारतात शेती, वने, मत्स्यव्यवसाय, खाणकाम आणि उत्पादन (Manufacturing) क्षेत्राचे उत्पन्न मोजण्यासाठी ही पद्धत प्रामुख्याने वापरली जाते. याला मालसुची पद्धतही म्हणतात.
२. उत्पन्न पद्धत (Income Method)	उत्पादनाच्या चार घटकांना मिळणाऱ्या एकूण मोबदल्यांची (भाडे + मजुरी + व्याज + नफा) एकत्र बेरीज केली जाते.	भारतात सेवा क्षेत्र (Service Sector) जसे की बँकिंग, विमा, वाहतूक, व्यापार आणि सरकारी कर्मचाऱ्यांचे उत्पन्न मोजण्यासाठी ही पद्धत सर्वाधिक उपयुक्त ठरते.
३. खर्च पद्धत (Expenditure Method)	समाजातील एकूण उपभोग खर्च, सरकारी खर्च, खाजगी गुंतवणूक आणि निव्वळ निर्यात (X-M) यांची बेरीज केली जाते. Formula: Y = C + I + G + (X-M).	ही पद्धत अत्यंत क्लिष्ट असल्याने भारतात हिचा वापर खूप मर्यादित केला जातो; केवळ बांधकाम क्षेत्रातील काही नोंदींसाठी हिचा आधार घेतला जातो.

५. राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या मर्यादा आणि पर्यावरणीय टीका (Green GDP Concept)

• हरित जीडीपी (Green GDP): पारंपरिक जीडीपी मोजताना देशाच्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा होणारा र्‍हास आणि प्रदूषण मोजले जात नाही. उत्पादन वाढवताना जंगलांची झालेली कत्तल आणि हवेचे प्रदूषण यांमुळे होणारे आर्थिक नुकसान जीडीपीमधून वजा करून मोजल्या जाणाऱ्या उत्पन्नाला 'हरित जीडीपी' (Green GDP) म्हणतात. शाश्वत विकासासाठी (Sustainable Development) ही संकल्पना जागतिक स्तरावर अनिवार्य मानली जात आहे.
• काळ्या पैशाची अडचण (Parallel Economy): भारतात असणाऱ्या समांतर काळ्या अर्थव्यवस्थेमुळे आणि अनधिकृत क्षेत्रातील (Unorganized sector) व्यवहारांची अचूक नोंद सरकारकडे उपलब्ध नसल्याने जाहीर होणारा राष्ट्रीय उत्पन्नाचा आकडा वास्तवापेक्षा कमी असतो, जी भारतीय सांख्यिकी समोरील मोठी मर्यादा आहे.