Nationalist Reformers Lokmanya Tilak Gopal Ganesh Agarkar Justice Ranade Gokhale / राष्ट्रीय विचारसरणीचे सुधारक (Lokmanya Tilak, Gopal Ganesh Agarkar, Justice Ranade, Gokhale)

MPSC Top Secret Notes

भाग १: न्यायमूर्ती म. गो. रानडे व आधुनिक राष्ट्रवाद

१. न्यायमूर्ती रानडे (१८४२ - १९०१) व संस्थात्मक पाया

महाराष्ट्रातील मवाळ राजकीय विचारसरणीचे आणि आधुनिक अर्थशास्त्राचे मुख्य प्रणेते म्हणून न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांचे स्थान अढळ आहे.

• पुणे सार्वजनिक सभा (२ एप्रिल १८७०): या संस्थेची स्थापना करण्यात त्यांचा मुख्य वैचारिक पुढाकार होता. १८७३ च्या दुष्काळात त्यांनी लोकांच्या समस्या इंग्रज सरकारसमोर प्रभावीपणे मांडल्या.
• सामाजिक परिषद (Social Conference - १८८७): राष्ट्रीय सभेच्या (काँग्रेस) अधिवेशनासोबत त्यांनी 'राष्ट्रीय सामाजिक परिषद' सुरू केली, ज्याचा उद्देश राजकीय स्वातंत्र्यासोबत सामाजिक सुधारणा घडवणे हा होता.
• औद्योगिक परिषद (१८९०): देशाच्या आर्थिक विकासासाठी त्यांनी पुण्यात पहिली औद्योगिक परिषद (Industrial Conference) भरवली होती.

२. आर्थिक विचार आणि राजकीय गुरुपद

रानडे यांच्या आर्थिक सिद्धांतांवर आणि राजकीय प्रभावावर मुख्य परीक्षेत संकल्पनात्मक प्रश्न येतात.

• भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक: त्यांनी ब्रिटीशांच्या व्यापारवादी धोरणांवर कडाडून टीका केली आणि 'Essays on Indian Economics' हा प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला. भारतात औद्योगिक सुधारणांची आग्रही मागणी त्यांनी केली.
• राजकीय गुरुपद: न्यायमूर्ती रानडे हे **गोपाळ कृष्ण गोखले** यांचे राजकीय गुरु होते (आणि गोखले हे महात्मा गांधींचे राजकीय गुरु होते, म्हणजेच वैचारिक साखळी रानडे यांच्यापासून सुरू होते).
• ग्रंथ संपदा: 'Rise of the Maratha Power' (मराठा सत्तेचा उत्कर्ष) या ग्रंथात त्यांनी मराठा साम्राज्याच्या उदयाचे समाजशास्त्रीय विश्लेषण केले.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की 'न्यायाधीश असल्याने रानडे यांनी काँग्रेसच्या कोणत्याही राजकीय हालचालींमध्ये प्रत्यक्ष भाग घेतला नाही'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **ते १८८५ च्या काँग्रेसच्या पहिल्या ऐतिहासिक अधिवेशनाला हजर होते** आणि सुरुवातीच्या काळात त्यांनी पडद्यामागून काँग्रेसला मोठे वैचारिक मार्गदर्शन केले होते. न्यायाधीश असल्याने ते थेट मंचावर येत नव्हते, पण आंदोलनाचा पाया रचण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. विधानांमधील हा तांत्रिक फरक अचूक ओळखा!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: गोपाळ गणेश आगरकर व वैचारिक जागृती

१. गोपाळ गणेश आगरकर (१८NT - १८९५) व केसरी संपादन

'बुद्धीप्रामाण्यवाद' (Rationalism) आणि 'व्यक्तिस्वातंत्र्य' या तत्त्वांचा पुरस्कार करणारे जहाल सामाजिक सुधारक म्हणून त्यांची ओळख आहे.

• केसरीचे पहिले संपादक: १८८१ मध्ये लोकमान्य टिळकांसोबत मिळून त्यांनी 'केसरी' (मराठी) आणि 'मराठा' (इंग्रजी) ही वृत्तपत्रे सुरू केली. आगरकर हे 'केसरी' चे पहिले अधिकृत संपादक बनले.
• डोंगरीच्या तुरुंगातील १०१ दिवस: कोल्हापूरच्या बर्वे प्रकरणात टिळक आणि आगरकर यांना डोंगरीच्या तुरुंगात १०१ दिवसांची शिक्षा झाली होती. या अनुभवावर त्यांनी 'आमचे डोंगरीच्या तुरुंगातील १०१ दिवस' हे प्रसिद्ध पुस्तक लिहिले.

२. 'सुधारक' वृत्तपत्र व शैक्षणिक कार्य (१८८८)

'आधी सामाजिक सुधारणा की आधी राजकीय स्वातंत्र्य' या मुद्द्यावरून टिळकांशी मतभेद झाल्यावर त्यांनी स्वतःचा मार्ग निवडला.

• सुधारक वृत्तपत्र (१८८८): केसरीच्या संपादकपदाचा राजीनामा देऊन त्यांनी ऑक्टोबर १८८८ मध्ये 'सुधारक' (Sudharak) हे नवीन साप्ताहिक वृत्तपत्र सुरू केले. याच्या इंग्रजी आवृत्तीची धुरा गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी सांभाळली होती.
• डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी: १८८४ मध्ये न्यू इंग्लिश स्कूलच्या यशानंतर त्यांनी टिळक व चिपळूणकर यांच्या सोबतीने 'डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी' आणि १८८५ मध्ये **फर्ग्युसन कॉलेज** ची स्थापना केली. आगरकर १८९२ मध्ये या कॉलेजचे प्राचार्य (Principal) बनले.
• घोषवाक्य: "इष्ट असेल ते बोलणार व साध्य असेल ते करणार" हे त्यांच्या ज्वलंत वैचारिक पत्रकारितेचे मुख्य ब्रीदवाक्य होते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण केला जातो की 'गोपाळ गणेश आगरकर यांनी संमती वयाच्या (Age of Consent Bill) कायद्याला कडाडून विरोध केला होता'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **आगरकरांनी मुलींच्या विवाहाचे वय वाढवणाऱ्या या कायद्याला पूर्ण पाठिंबा दिला होता**, तर लोकमान्य टिळकांनी ब्रिटीशांच्या हस्तक्षेपाच्या विरोधात या कायद्याला विरोध केला होता. विधानांमधील हा वैचारिक फरक पेपरमध्ये १००% विचारला जातो!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: लोकमान्य टिळक व जहाल राष्ट्रवाद

१. लोकमान्य टिळक (१८५६ - १९२०) व असंतोषाचे जनक

भारतीय राष्ट्रीय चळवळीत जहाल युगाचे नेतृत्व करणारे आणि लोकजागृतीचे महामेरू.

• वृत्तपत्रे व संपादन: १८८१ मध्ये त्यांनी 'केसरी' (मराठी) आणि 'मराठा' (इंग्रजी) वृत्तपत्रे सुरू केली. टिळक हे 'मराठा' वृत्तपत्राचे पहिले संपादक होते.
• उत्सव प्रारंभ: लोकांमध्ये ऐक्य आणि राष्ट्रभावना निर्माण करण्यासाठी त्यांनी १८९३ मध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि १८९५ मध्ये शिवजयंती उत्सव मोठ्या प्रमाणावर सुरू केला.
• पदवी व उपाधी: ब्रिटीश लेखक व्हॅलेंटाईन चिरोल यांनी आपल्या ग्रंथात टिळकांचा उल्लेख 'भारतीय असंतोषाचे जनक' (Father of Indian Unrest) असा केला. याविरुद्ध खटला लढवण्यासाठी टिळक लंडनला गेले होते.

२. चतुःसूत्री, राजद्रोह खटला व गीता रहस्य ग्रंथ

टिळकांच्या राजकीय लढाया आणि तुरुंगवास मुख्य परीक्षेसाठी अत्यंत हॉट टॉपिक आहेत.

• चतुःसूत्री कार्यक्रम: स्वदेशी चळवळी दरम्यान त्यांनी स्वराज्य, स्वदेशी, राष्ट्रीय शिक्षण व परदेशी मालावर बहिष्कार ही चतुःसूत्री देशभरात लोकप्रिय केली. "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच" हा त्यांचा प्रसिद्ध नारा होता.
• मंडाले तुरुंगवास (१९०८ - १९१४): केसरीमधील 'देशाचे दुर्दैव' या लेखावरून त्यांच्यावर राजद्रोहाचा (Sedition) खटला चालवून ६ वर्षांची शिक्षा झाली आणि ब्रह्मदेशातील (म्यानमार) **मंडालेच्या तुरुंगात** पाठवले.
• गीता रहस्य (Gita Rahasya): मंडालेच्या तुरुंगात असताना त्यांनी कर्मयोगावर आधारित **'गीतारहस्य'** हा जगप्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला. याशिवाय 'द ओरायन' (The Orion) आणि 'द आर्क्टिक होम इन द वेदाज' हे त्यांचे इंग्रजी ग्रंथ आहेत.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'लोकमान्य टिळकांनी १९१६ मध्ये बेळगाव येथे भरलेल्या काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले होते'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **लोकमान्य टिळक त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यात काँग्रेसचे अध्यक्ष कधीही बनू शकले नाहीत**. १९१६ मध्ये त्यांनी बेळगाव येथे स्वराज्य चळवळीसाठी **'होम रुल लीग' (Home Rule League)** ची स्थापना केली होती, पण ते काँग्रेसचे राष्ट्रीय अध्यक्ष नव्हते. विधानांमधील हा ट्रॅप पेपरमध्ये अचूक ओळखा!

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले व मवाळ राष्ट्रवाद

१. नामदार गोपाळ कृष्ण गोखले (१८६६ - १९१५) व सनदशीर राजकारण

भारतातील मवाळ (Moderate) विचारसरणीचे सर्वोच्च नेते आणि अर्थशास्त्राचे उत्तम अभ्यासक.

• महात्मा गांधींचे राजकीय गुरु: गोखले यांच्या शांततापूर्ण, सनदशीर आणि नैतिक राजनीतीचा महात्मा गांधींवर प्रचंड प्रभाव होता. गांधीजींनी त्यांना आपले **'राजकीय गुरु'** मानले होते.
• भारत सेवक समाज (Servants of India Society - १९०५): देशाची सेवा करण्यासाठी निःस्वार्थी आणि सुशिक्षित तरुणांना तयार करण्यासाठी त्यांनी १२ जून १९०५ रोजी पुणे येथे या संस्थेची स्थापना केली.
• काँग्रेस अध्यक्ष (१९०५): १९०५ मध्ये झालेल्या काँग्रेसच्या ऐतिहासिक **बनारस अधिवेशनाचे** अध्यक्षपद नामदार गोखले यांनी भूषवले होते. याच अधिवेशनात बंगालच्या फाळणीचा निषेध करण्यात आला.

२. कायदेमंडळातील बजेट भाषणे व कार्य (Micro-Points)

केंद्रीय कायदेमंडळात (Imperial Legislative Council) गोखले यांनी केलेले कार्य प्रशासकीय दृष्टीने अत्यंत मोलाचे आहे:

• बजेटवरील भाषणे: कायदेमंडळात ब्रिटीशांच्या अर्थसंकल्पावर (Budget) ते अत्यंत सांख्यिकीय आणि अभ्यासपूर्ण टीका करत असत. त्यांच्या आर्थिक ज्ञानाचे कौतुक खुद्द ब्रिटीश अधिकारीही करत.
• वेल्बी कमिशन (Welby Commission): भारताच्या वाढत्या ब्रिटीश लष्करी खर्चाची चौकशी करण्यासाठी नेमलेल्या वेल्बी कमिशनसमोर गोखले यांनी साक्षीदार म्हणून अत्यंत प्रभावी साक्ष दिली होती.
• 'सार्वजनिक सभा' जर्नल: रानडे यांच्या निधनानंतर त्यांनी काही काळ पुणे सार्वजनिक सभेच्या तिमाही जर्नलचे (Quarterly Journal) संपादन केले होते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी लॉर्ड कर्झनच्या सर्वच धोरणांचे स्वागत केले होते'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **गोखले यांनी कर्झनच्या हुकूमशाही आणि साम्राज्यवादी धोरणांवर कडाडून टीका केली होती**. त्यांनी लॉर्ड कर्झनची तुलना मुघल काळातील क्रूर बादशहा **'औरंगजेबाशी'** केली होती! विधानांमधील हा ऐतिहासिक अपवाद परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.