भारताची प्राकृतिक रचना: द्वीपकल्पीय पठार व किनारी मैदाने

१. थेट व्याख्या आणि भूगर्भीय वैशिष्ट्ये (Direct Definition & Geological Origin)

द्वीपकल्पीय पठार (The Peninsular Plateau) हा भारताचा सर्वात प्राचीन, विस्तृत आणि भूगर्भीयदृष्ट्या सर्वात स्थिर प्राकृतिक विभाग आहे. हे पठार प्राचीन काळातील गोंडवाना भूमीचा (Gondwana Land) एक भाग असून ते प्रामुख्याने स्फटिकमय अग्निजन्य आणि रूपांतरित खडकांनी (ग्रॅनाईट व निस्) बनलेले आहे. त्रिकोणाकृती आकाराचे हे पठार उत्तर भारतीय मैदानाच्या दक्षिणेकडून थेट कन्याकुमारीपर्यंत पसरले असून त्याने देशाचे सुमारे १६ लाख चौ.किमी क्षेत्र (एकूण भूभागाच्या जवळपास ५०%) व्यापले आहे.

या द्वीपकल्पीय पठाराच्या दोन्ही बाजूंना समुद्राच्या सरहद्दीला समांतर असणाऱ्या अरुंद गाळाच्या सपाट भूभागांना किनारी मैदाने (The Coastal Plains) म्हणतात. पश्चिमेकडे अरबी समुद्राला लागून असलेले मैदान पश्चिम किनारी मैदान आणि पूर्वेकडे बंगालच्या उपसागराला लागून असलेले मैदान पूर्व किनारी मैदान म्हणून ओळखले जाते. या मैदानांकडे भारताचा सुमारे ७,५१६.६ किमी लांबीचा सागरी किनारा आहे.

२. द्वीपकल्पीय पठार: सखोल वर्गीकरण (In-Depth Peninsular Plateau)

द्वीपकल्पीय पठाराचे ढोबळमानाने दोन मुख्य विभाग पाडले जातात: १. मध्यवर्ती उच्च भूमी (Central Highlands) आणि २. दख्खनचे पठार (Deccan Plateau). या दोन्ही भागांना नर्मदा नदीची खचदरी नैसर्गिकरी्या विभागते.

A. मध्यवर्ती उच्च भूमी (Central Highlands)

हा विभाग नर्मदा नदीच्या उत्तरेस स्थित असून यात खालील प्रमुख पर्वतरांगा व पठारांचा समावेश होतो:

• १. अरवली पर्वतरांग (Aravalli Range): ही जगातील सर्वात प्राचीन घडीच्या पर्वतांपैकी एक असून सध्या ती अवशिष्ट (Residual) रूपात आहे. हिचा विस्तार गुजरातपासून राजस्थान ओलांडून दिल्लीपर्यंत आहे. अरवलीचे सर्वोच्च शिखर गुरुशिखर (१,७२२ मीटर, माउंट अबू) हे आहे.
• २. विंध्य पर्वतरांग (Vindhyan Range): हा उत्तर आणि दक्षिण भारताला विभागणारा मुख्य पर्वतीय ब्लॉक आहे. हा प्रामुख्याने गाळाच्या खडकांनी बनलेला असून याचा तीव्र उतार उत्तरेकडे माळवा पठाराची निर्मिती करतो.
• ३. माळवा, बुंदेलखंड आणि छोटा नागपूर पठार: छोटा नागपूर पठाराला (झारखंड/पश्चिम बंगाल) भारताचे 'रूर' (Ruhr of India) म्हणतात, कारण येथे लोहखनिज, कोळसा आणि अभ्रकाचे भारतातील सर्वाधिक साठे आहेत.

B. दख्खनचे पठार (Deccan Plateau)

नर्मदा नदीच्या दक्षिणेस असलेला हा त्रिकोणाकृती भूभाग आहे, जो मुख्यत्वे ज्वालामुखीच्या भेगीय उद्रेकातून आलेल्या बेसाल्ट लाव्हाने बनला आहे. या पठाराचे नियंत्रण करणाऱ्या दोन मुख्य पर्वतप्रणाली खालीलप्रमाणे आहेत:

वैशिष्ट्य (Feature)	पश्चिम घाट / सह्याद्री (Western Ghats)	पूर्व घाट (Eastern Ghats)
१. सलगता (Continuity)	हा अत्यंत सलग पर्वत (Continuous) आहे, जो केवळ प्रमुख घाटांनीच (उदा. थळघाट, बोरघाट, पालघाट) ओलांडता येतो.	हा पूर्ववाहिनी नद्यांनी (गोदावरी, कृष्णा, कावेरी) जागोजागी कापल्यामुळे अत्यंत विस्कळीत व तुटक (Discontinuous) आहे.
२. सरासरी उंची	उंची जास्त आहे (९०० ते १,६०० मीटर). उत्तरेकडून दक्षिणेकडे जाताना उंची वाढत जाते.	उंची कमी आहे (सरासरी ६०० मीटर).
३. सर्वोच्च शिखर	अनाईमुडी (२,६९५ मीटर, अनमलाई रांग - केरळ).	झिंदागाडा (१,६९० मीटर, आंध्र प्रदेश).
४. पर्जन्य प्रकार	नैऋत्य मान्सून वाऱ्यांना अडवून पश्चिम उतारावर तीव्र प्रतिरोध पाऊस (Orographic Rain) पाडतो.	मान्सून वाऱ्यांना समांतर असल्याने येथे प्रतिरोध पाऊस कमी पडतो. ईशान्य (परतीच्या) मान्सूनपासून तमिळनाडूत पाऊस मिळतो.

३. भारताची किनारी मैदाने: प्रादेशिक भेद (The Coastal Plains of India)

भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम किनाऱ्यांमधील प्राकृतिक रचनेमध्ये कमालीची भिन्नता आहे, ज्यावर MPSC परीक्षेमध्ये विधानांवर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात:

A. पश्चिम किनारी मैदान (Western Coastal Plain)

• विस्तार: गुजरातच्या कच्छपासून थेट कन्याकुमारीपर्यंत पश्चिम घाट आणि अरबी समुद्राच्या दरम्यान पसरलेले आहे.
• स्वरूप: हे मैदान अत्यंत अरुंद आणि तीव्र उताराचे आहे. येथील नद्या सह्याद्रीवरून वेगाने खाली उतरत असल्याने त्या गाळाचे संचयन न करता थेट समुद्राला मिळतात, ज्यामुळे नद्यांच्या मुखाशी खाड्या (Estuaries) तयार होतात; येथे त्रिभुज प्रदेश (Deltas) बनत नाहीत.
• प्रादेशिक उपविभाग:
  • कच्छ व काठियावाड किनारा ➔ गुजरात.
  • कोकण किनारा ➔ महाराष्ट्र व गोवा (दमण ते गोवा).
  • कॅनरा / कानडा किनारा ➔ कर्नाटक किनारा.
• मलबार किनारा (केरळ): या किनाऱ्याचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे येथे आढळणारे कयाल (Kayals) म्हणजेच पाश्चात्य जल (Backwaters) व खारे जलाशय (Lagoons). येथे दरवर्षी प्रसिद्ध 'नेहरू ट्रॉफी' बोट शर्यत (वल्लमकली) घेतली जाते.

B. पूर्व किनारी मैदान (Eastern Coastal Plain)

• विस्तार: पश्चिम बंगाल/ओडिशाच्या सुवर्णरेखा नदीपासून कन्याकुमारीपर्यंत पूर्व घाट आणि बंगालच्या उपसागराच्या दरम्यान पसरलेले आहे.
• स्वरूप: पूर्ववाहिनी नद्यांनी आणलेल्या गाळाच्या संचयनामुळे हे मैदान अधिक रुंद आणि सखल आहे. नद्यांचा वेग मंद असल्याने त्या मुखाशी विशाल त्रिभुज प्रदेश (Deltas) निर्माण करतात (उदा. सुंदरबन, महानदी, गोदावरी-कृष्णा त्रिभुज प्रदेश). येथे नैसर्गिक बंदरे कमी आहेत.
• प्रादेशिक उपविभाग:
  • उत्कल किनारा ➔ ओडिशा किनारपट्टी. येथे भारतातील सर्वात मोठे खाऱ्या पाण्याचे सरोवर चिल्का सरोवर (Chilika Lake) स्थित आहे.
  • उत्तर सरकार किनारा (Northern Circars) ➔ आंध्र प्रदेश किनारपट्टी.
  • कोरोमंडल किनारा (Coromandel Coast) ➔ तमिळनाडू किनारपट्टी. येथे हिवाळ्यात (ईशान्य मान्सूनमुळे) पाऊस पडतो.

५. आर्थिक, भौगोलिक व औद्योगिक महत्त्व (Socio-Economic Values)

• देशाचे खनिज केंद्र (Mineral Powerhouse): द्वीपकल्पीय पठार हा भारताचा खनिज कोठार आहे. छोटा नागपूर पठार, पूर्व विदर्भ आणि कर्नाटकचा बेळगाव-धारवाड पट्टा हा देशातील ९०% पेक्षा जास्त लोहखनिज, मॅंगनीज, कोळसा, तांबे आणि बॉक्साईटचा पुरवठा करतो, ज्यावर देशाचे अवजड उद्योग अवलंबून आहेत.
• जलविद्युत आणि जैवविविधता: पश्चिम घाट हा जागतिक स्तरावरील Top 8 'Biodiversity Hotspots' पैकी एक आहे. सह्याद्रीवरून तीव्र वेगाने वाहणाऱ्या नद्यांवर कोयना (महाराष्ट्र), शरावती (कर्नाटक - जोग धरण) सारखे देशातील मोठे जलविद्युत प्रकल्प कार्यरत आहेत.
• मत्स्यव्यवसाय आणि मीठ उत्पादन: पूर्व व पश्चिम किनारी मैदाने आणि बंदरांमुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापार चालतो. गुजरातचा किनारा देशातील सर्वाधिक मीठ (Salt production) उत्पादित करतो, तर मलबार व उत्कल किनाऱ्यावर राहणाऱ्या कोट्यवधी लोकांची उपजीविका मत्स्यव्यवसायावर चालते.