Revolt of 1857 in Maharashtra Centers Leaders like Umaji Naik Vasudev Balwant Phadke / १८५७ चा उठाव आणि महाराष्ट्र (Centers, Leaders like Umaji Naik, Vasudev Balwant Phadke)

MPSC Top Secret Notes

भाग १: उमाजी नाईक व रामोशांचे बंड (Early Revolt)

१. आद्यक्रांतिकारक उमाजी नाईक (१७९१ - १८३२)

इंग्रजांविरुद्ध बंडाचे निशाण फडकवणारे भारतातील पहिले आद्यक्रांतिकारक म्हणून उमाजी नाईक यांची ओळख आहे.

• पार्श्वभूमी: पुणे जिल्ह्यातील **भिवरी (पुरंदर)** येथे जन्म. १८१८ मध्ये पेशवाई नष्ट झाल्यावर रामोशांचे वतन आणि अधिकार इंग्रजांनी काढून घेतल्यामुळे त्यांनी बंड केले.
• ऐतिहासिक जाहीरनामा (१८३१): उमाजी नाईक यांनी इंग्रजांविरुद्ध एक प्रसिद्ध जाहीरनामा काढला. त्यात त्यांनी जनतेला **"इंग्रजांना कर देऊ नका, त्यांच्या नोकऱ्या सोडा आणि इंग्रज सत्ता उखडून टाका"** असे थेट आवाहन केले होते.
• धरपकड व फाशी: फितुरीमुळे कॅप्टन मॅकिनटॉश याने उमाजींना **उत्तोळी (भोर)** येथून अटक केली. **३ फेब्रुवारी १८३२** रोजी पुणे येथे त्यांना फाशी देण्यात आली. लोकांमध्ये दहशत पसरवण्यासाठी त्यांचा मृतदेह तीन दिवस पिंपळाच्या झाडाला लटकवून ठेवला होता.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की उमाजी नाईक यांनी १८NT च्या उठावात सहभाग घेतला होता. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **उमाजी नाईक यांचे बंड १८५७ च्या उठावापूर्वीचे (१८२४-१८३२) आहे**. त्यामुळे ते १८५७ च्या समकालीन नव्हते. कालखंडातील हा मूलभूत फरक पेपरमध्ये अचूक ओळखा!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: १८५७ चा उठाव व महाराष्ट्रातील प्रमुख केंद्रे

१. महाराष्ट्रातील उठावाचे प्रमुख नेते व ठिकाणे

MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत महाराष्ट्रातील १८५७ च्या उठावाची केंद्रे आणि त्यांच्या नेत्यांवर वारंवार जोड्या लावा विचारतात.

२. मुंबई व नागपूरचा संदर्भ (Micro-Points)

• मुंबई (चार्ल्स फोर्ब्स): मुंबईचे पोलीस कमिशनर चार्ल्स फोर्ब्स यांनी अत्यंत हुशारीने मुंबईतील सैनिकांचा उठावाचा कट उधळून लावला. मंगल प्रसादासारख्या नेत्यांना तोफेच्या तोंडी देण्यात आले.
• नागपूर (भोसले घराणे): नागपूरमध्ये राणी बाकाबाई यांनी इंग्रजांना पाठिंबा दिला. तरीही स्थानिक सैनिकांनी उठावाचा प्रयत्न केला, परंतु तो दडपून टाकण्यात आला.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की रंगो बापूजी गुप्ते हे मूळचे लष्करी सैनिक होते ज्यांनी बंड केले. लक्षात ठेवा, **रंगो बापूजी हे सैनिक नव्हते, ते मुत्सद्दी वकील (Diplomat) होते**. साताऱ्याची गादी वाचवण्यासाठी त्यांनी लंडनमध्ये ११ वर्षे कायदेशीर लढाई लढली होती. तिथे न्याय न मिळाल्याने त्यांनी परत येऊन १८५७ च्या काळात सशस्त्र बंडाचा मार्ग निवडला!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: वासुदेव बळवंत फडके व सशस्त्र क्रांती

१. वासुदेव बळवंत फडके ( १८४५ - १८८३ )

भारतातील संघटित सशस्त्र क्रांतीचे जनक म्हणून वासुदेव बळवंत फडके यांची ओळख आहे [MPSC].

• पार्श्वभूमी: रायगड जिल्ह्यातील शिरढोण येथे जन्म [MPSC]. ते पुण्यात मिलिटरी अकाउंट्स विभागात लिपिक (Clerk) म्हणून नोकरी करत होते. आईच्या आजारपणात इंग्रजांनी सुट्टी नाकारल्यामुळे त्यांनी नोकरीचा राजीनामा देऊन बंडाचा मार्ग पत्करला.
• ऐक्यवर्धिनी सभा व शाळा: त्यांनी पुण्यात तरुणांना एकत्र करण्यासाठी 'ऐक्यवर्धिनी सभा' स्थापन केली. तसेच स्वदेशी शिक्षणासाठी न्यायमूर्ती रानडे यांच्या सोबतीने 'पूना नेटिव्ह इन्स्टिट्यूशन' (आजचे महाराष्ट्र एज्युकेशन सोसायटी - MES) ची स्थापना केली.
• रामोशांचे संघटन: दौलतराव नाईक यांच्या मदतीने त्यांनी रामोशी, कोळी आणि धनगर बांधवांना एकत्र करून गुप्त संघटना उभारली आणि इंग्रजांचे खजिने लुटण्यास सुरुवात केली.

२. जाहीरनामा, अटक आणि ऐतिहासिक खटला

फडके यांनी इंग्रज सरकारला दिलेले आव्हान मुख्य परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे:

• स्वराज्याचा जाहीरनामा (१८७९): त्यांनी मुंबईच्या गव्हर्नरला पत्र लिहून इंग्रजांवर आर्थिक शोषणाचा आरोप केला आणि इंग्रजांचे डोके कापणाऱ्याला बक्षीस जाहीर केले. या बदल्यात इंग्रजांनी फडक्यांना पकडण्यासाठी ५,००० रुपयांचे बक्षीस ठेवले.
• अटक (जुलै १८७९): विजापूरजवळील 'देवर नावडगी' येथील एका बौद्ध विहारात झोपलेले असताना मेजर डॅनियल याने त्यांना अटक केली.
• वकिली व अंत: पुण्यात त्यांच्यावर खटला चालवण्यात आला. त्यांचा खटला प्रसिद्ध वकील सार्वजनिक काका (गणेश वासुदेव जोशी) यांनी लढवला होता. त्यांना जन्मठेपेची शिक्षा देऊन येमेन येथील एडन (Aden) च्या तुरुंगात पाठवले, जेथे १८८३ मध्ये त्यांचा मृत्यू झाला.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये संभ्रम करतो की वासुदेव बळवंत फडके यांच्यावर चाललेल्या ऐतिहासिक खटल्यात त्यांची बाजू लोकमान्य टिळकांनी मांडली होती. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, त्यांचे वकील **सार्वजनिक काका (ग. वा. जोशी)** हे होते. टिळक त्या काळात तरुण होते आणि त्यांनी फडक्यांच्या देशभक्तीवर 'मराठा' वृत्तपत्रात लेख लिहून कौतुक केले होते, परंतु न्यायालयात वकिली सार्वजनिक काकांनी केली होती!

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: शेतकरी-आदिवासींचे उठाव व दख्खनचे दंगे

१. दख्खनचे दंगे (Deccan Riots - १८७५)

हा महाराष्ट्रातील कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांनी मारवाडी आणि गुजराती सावकारांविरुद्ध केलेला सर्वात मोठा ऐतिहासिक उठाव होता.

• उगम (सुपे - पुणे): मे १८७५ मध्ये पुणे जिल्ह्यातील **'सुपे'** गावातून या दंग्यांची अधिकृत सुरुवात झाली. पुढे हे दंगे अहमदनगर जिल्ह्यातही पसरले.
• मुख्य कारण: अमेरिकन यादवी युद्ध संपल्याने भारतीय कापसाचे भाव गडगडले, मात्र इंग्रजांनी जमीन महसूल वाढवला. शेतकरी कर्जबाजारी झाले आणि सावकारांनी त्यांच्या जमिनी हडपण्यास सुरुवात केली.
• बंडाचे स्वरूप: शेतकऱ्यांचे उद्दिष्ट सावकारांना मारणे नव्हते, तर सावकारांच्या घरातील **कर्जरोखे (Debt Bonds) व गहाणखते** पळवून ती जाहीरपणे जाळून टाकणे हे होते.
• परिणाम (Deccan Agriculturists Relief Act - १८७९): या दंग्यांची चौकशी करण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने 'डेक्कन रियोट्स कमिशन' नेमले. त्यांच्या शिफारशीवरून शेतकऱ्यांना सावकारांच्या जाचातून वाचवण्यासाठी **१८७९ मध्ये दख्खन शेतकरी साहाय्यता कायदा** संमत करण्यात आला.

२. १८५७ नंतरचे आदिवासी व कोळ्यांचे उठाव

इंग्रजांच्या वन कायदे (Forest Laws) आणि आर्थिक शोषणाविरुद्ध महाराष्ट्रात अनेक प्रादेशिक उठाव झाले:

• कोळ्यांचे बंड (१८७३-१८७४): पुणे आणि ठाणे जिल्ह्यात **Honya Kengle (होण्या केंगले)** यांच्या नेतृत्वाखाली कोळी बांधवांनी सावकार आणि इंग्रज अधिकाऱ्यांना लक्ष्य केले. होण्या केंगले यांना पकडण्यासाठी इंग्रजांनी बक्षीस ठेवले होते.
• नाईकडा आदिवासी उठाव (१८६८): पंचमहाल (गुजरात-महाराष्ट्र सीमा) भागात रुपसिंग आणि गॅरिया यांच्या नेतृत्वाखाली नाईकडा आदिवास्यांनी इंग्रजी सत्तेला आव्हान देऊन स्वतःचे 'धर्मराज्य' स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला होता.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'दख्खनचे दंगे' हे प्रामुख्याने ब्रिटिश सरकारच्या वाढीव महसुलाच्या विरोधात थेट लष्करी बंड होते. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **हे बंड थेट ब्रिटिश सरकारविरुद्ध नव्हते, तर ते स्थानिक सावकारांच्या (मारवाडी व गुजराती) शोषणाविरुद्ध होते**. शेतकऱ्यांनी सरकारी कचेऱ्यांवर हल्ले केले नाहीत, तर सावकारांची घरे आणि त्यांच्याकडील कागदपत्रे लक्ष्य केली होती. विधानांमधील हा सूक्ष्म तात्विक फरक पेपरमध्ये हमखास ट्रॅप म्हणून वापरला जातो!