विज्ञान, इस्रोच्या मोहिमा आणि संरक्षण सराव (Space, ISRO & Defense Master Notes)
★ विशेष स्मरणात ठेवण्यासाठी उच्च-मूल्य क्लृप्त्या (High-Value Mnemonics First)
परीक्षेमध्ये इस्रोचे प्रक्षेपणास्त्र प्रकार, अंतराळ मोहिमांचे उद्दिष्ट आणि द्विपक्षीय लष्करी सराव विसरू नये म्हणून या ट्रिक्स सर्वप्रथम तोंडपाठ करा:
A. भारताच्या स्वदेशी क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रमातील (IGMDP) ५ मुख्य क्षेपणास्त्रे:
क्लृप्ती (Mnemonic): "डॉ. कलामांनी 'PATNA' (पटना) पॅटर्न बनवला"
- P ➔ Prithvi (पृथ्वी - जमिनीवरून जमिनीवर मार करणारे अल्प पल्ल्याचे क्षेपणास्त्र).
- A ➔ Agni (अग्नी - जमिनीवरून जमिनीवर मार करणारे आंतरखंडीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र).
- T ➔ Trishul (त्रिशूल - जमिनीवरून हवेत मार करणारे कमी पल्ल्याचे क्षेपणास्त्र).
- N ➔ Nag (नाग - **अँटी-टँक गाईडेड क्षेपणास्त्र** / फायर अँड फरगेट).
- A ➔ Akash (आकाश - जमिनीवरून हवेत मार करणारे मध्यम पल्ल्याचे सुपरसॉनिक क्षेपणास्त्र).
B. इस्रोच्या (ISRO) दोन मुख्य उपग्रह प्रक्षेपक प्रणाल्यांमधील फरक:
क्लृप्ती (Mnemonic): "PSLV पोलारचा (रिमोट सेन्सिंग), GSLV जिओचा (जड दूरसंचार)"
- PSLV ➔ Polar Satellite Launch Vehicle - पृथ्वीच्या ध्रुवीय कक्षेत उपग्रह सोडण्यासाठी (मुख्यतः रिमोट सेन्सिंग/हवामान उपग्रह).
- GSLV ➔ Geosynchronous Satellite Launch Vehicle - भूस्थिर कक्षेत (३६,००० किमी) अत्यंत जड उपग्रह सोडण्यासाठी (मुख्यतः दूरसंचार उपग्रह - **क्रायोजेनिक इंजिनयुक्त**).
C. भारताचे महत्त्वाचे द्विपक्षीय लष्करी सराव (Defense Exercises) लक्षात ठेवण्याची ट्रिक:
क्लृप्ती (Mnemonic): "मित्र श्रीलंका, शक्ती फ्रान्स, सूर्य नेपाळ, सुळगावून टाकू टाकू"
- मित्र शक्ती (Mitra Shakti) ➔ भारत आणि श्रीलंका यांच्यातील लष्करी सराव.
- वरुण / गरुड / शक्ती (Shakti) ➔ भारत आणि फ्रान्स यांच्यातील संयुक्त सराव.
- सूर्य किरण (Surya Kiran) ➔ भारत आणि नेपाळ यांच्यातील लष्करी सराव.
१. इस्रो: ऐतिहासिक टप्पे आणि उपग्रह प्रक्षेपक (ISRO & Launch Vehicles)
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO - Indian Space Research Organisation) ही भारताची सर्वोच्च राष्ट्रीय अंतराळ संस्था आहे. डॉ. विक्रम साराभाई (भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक) यांच्या प्रयत्नातून १५ ऑगस्ट १९६९ रोजी हिची स्थापना झाली. इस्रोचे मुख्यालय **बेंगळुरू** येथे असून उपग्रहांचे प्रक्षेपण आंध्र प्रदेशातील श्रीहरीकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रावरून (SDSC) केले जाते. अंतरिक्ष विभागाने अंतराळ व्यापारीकरणासाठी 'अँट्रिक्स' (Antrix) आणि 'न्यूस्पेस इंडिया लिमिटेड' (NSIL) या सार्वजनिक कंपन्यांची स्थापना केली आहे.
इस्रोच्या प्रक्षेपणास्त्रांचा तांत्रिक विकास टप्पा (Evolution Chain)
SLV-3 (पहिला स्वदेशी प्रक्षेपक - १९८०) ➔ ASLV ➔ PSLV (इस्रोचा विश्वासू घोडा / Workhorse) ➔ GSLV Mk-III (LVM3 - बाहुबली प्रक्षेपक)
SLV-3 (पहिला स्वदेशी प्रक्षेपक - १९८०) ➔ ASLV ➔ PSLV (इस्रोचा विश्वासू घोडा / Workhorse) ➔ GSLV Mk-III (LVM3 - बाहुबली प्रक्षेपक)
★ इस्रोच्या प्रक्षेपक यंत्रणांचे सखोल तांत्रिक विश्लेषण
- PSLV (Polar Satellite Launch Vehicle): हा इस्रोचा ४ टप्प्यांचा (4 stages) यशस्वी प्रक्षेपक आहे, ज्यामध्ये आलटून पालटून स्थायू (Solid) आणि द्रवरूप (Liquid) इंधनाचा वापर केला जातो. (१ ला व ३ रा टप्पा स्थायू, २ रा व ४ था टप्पा द्रव). या द्रव टप्प्यात वापरल्या जाणाऱ्या स्वदेशी इंजिनाला **'विकास इंजिन' (Vikas Engine)** म्हणतात. याने चांद्रयान-१ आणि मंगलयान मोहिमा यशस्वी केल्या.
- GSLV (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle): हा ३ टप्प्यांचा प्रगत प्रक्षेपक आहे. हिच्या तिसऱ्या आणि सर्वोच्च टप्प्यात अत्यंत क्लिष्ट अशा **क्रायोजेनिक इंजिनचा (Cryogenic Engine)** वापर केला जातो. क्रायोजेनिक तंत्रज्ञानामध्ये **द्रवरूप हायड्रोजन (उणे २५३°C वर इंधन म्हणून)** आणि **द्रवरूप ऑक्सिजन (उणे १८३°C वर ऑक्सिडीकारक म्हणून)** अति-शीत तापमानाला साठवून प्रचंड ऊर्जा मिळवली जाते.
- LVM3 (Launch Vehicle Mark-3): याला पूर्वी GSLV Mk-III म्हटले जायचे. हा इस्रोचा जगात गाजलेला सर्वात शक्तिशाली **'बाहुबली'** प्रक्षेपक आहे. हा ४,००० किलो वजनाचे जड दूरसंचार उपग्रह थेट भूस्थिर कक्षेत सोडण्याची क्षमता ठेवतो. चांद्रयान-३ चे प्रक्षेपण याच वाहकाद्वारे करण्यात आले होते.
२. इस्रोच्या महत्त्वाच्या आणि ऐतिहासिक अंतराळ मोहिमा (ISRO Landmark Space Missions)
MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत मोहिमेचे नाव, प्रक्षेपकाचा क्रमांक आणि शोध निकषांवर विधानात्मक प्रश्न अनिवार्यपणे विचारले जातात:
| ऐतिहासिक अंतराळ मोहीम | वापरलेले अधिकृत प्रक्षेपणास्त्र | मोहिमेची तारीख व लश्यांचे स्वरूप (Core Objective) | MPSC विशेष परीक्षा कोअर फॅक्ट (Key Target Profile) |
|---|---|---|---|
| १. चांद्रयान-३ (Chandrayaan-3) | LVM3 - M4 | प्रक्षेपण: १४ जुलै २०२३ चंद्रावर यशस्वी लँडिंग: २३ ऑगस्ट २०२३. |
भारताने चंद्राच्या **दक्षिण ध्रुवावर (South Pole)** यशस्वी सॉफ्ट-लँडिंग करून जगात पहिला क्रमांक मिळवला. या लँडिंग स्थळाला पंतप्रधान मोदी यांनी 'शिवशक्ती पॉईंट' (Shiv Shakti Point) असे नाव दिले. २३ ऑगस्ट हा दिवस देशामध्ये अधिकृतपणे **'राष्ट्रीय अंतराळ दिन' (National Space Day)** म्हणून साजरा केला जातो. लँडरचे नाव 'विक्रम' आणि रोव्हरचे नाव 'प्रज्ञान' होते. |
| २. आदित्य-L1 (Aditya-L1) | PSLV - C57 | प्रक्षेपण: २ सप्टेंबर २०२३ कषेत स्थापना: जानेवारी २०२४. |
सूर्याचा सखोल अभ्यास करणारी ही भारताची पहिलीच अंतराळ सौर मोहीम आहे. उपग्रहाला पृथ्वी आणि सूर्याच्या दरम्यान असणाऱ्या **'लॅन्ग्रेंज पॉईंट-1' (Lagrange Point-1)** भोवतीच्या हॅलो कक्षेत स्थापित केले गेले आहे. हा बिंदू पृथ्वीपासून १५ लाख किमी दूर आहे, जिथे सूर्य व पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण बल संतुलित होते. |
| ३. गगनयान मोहीम (Gaganyaan) | LVM3 (HLVM3) | नियोजित कालखंड: २०२४ ते २०२६ टप्पे. | भारताची पहिलीच **मानवयुक्त अंतराळ मोहीम (Human Spaceflight Mission)** आहे. याद्वारे ३ भारतीय अंतराळवीरांना (व्योमनाॅट्स) पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत (LEO - ४०० किमी) ३ दिवसांसाठी पाठवून सुरक्षित परत आणले जाईल. इस्रोने अंतराळवीरांच्या प्रशिक्षणासाठी आणि चाचणीसाठी **'व्योममित्र' (Vyommitra)** नावाचा अर्ध-मानवी महिला रोबोट (Humanoid Robot) तयार केला आहे. |
| ४. मंगलयान-१ (MOM - 2013) | PSLV - C25 | प्रक्षेपण: ५ नोव्हेंबर २०१३ | पहिल्याच प्रयत्नात मंगळाच्या कक्षेत यशस्वी प्रवेश करणारा भारत हा जगातील पहिला देश ठरला होता. (मोहीम २०२२ मध्ये अधिकृतपणे संपली). |
३. भारताचे संरक्षण तंत्रज्ञान: क्षेपणास्त्रे आणि पाणबुड्या (Defense Technology)
भारताच्या संरक्षण सज्जतेचे आणि तंत्रज्ञान संशोधनाचे काम प्रामुख्याने **DRDO (Defence Research and Development Organisation)** ही संस्था करते. हिची स्थापना १९५८ मध्ये झाली असून मुख्यालय नवी दिल्ली येथे आहे.
- एकात्मिक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रम (IGMDP): डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या नेतृत्वाखाली १९८३ मध्ये हा ऐतिहासिक कार्यक्रम सुरू झाला, ज्या अंतर्गत ५ क्षेपणास्त्रे (PATNA) बनवली गेली. (याचा संक्षिप्त साचा वर विशेष क्लृप्ती 'A' मध्ये दिला आहे).
- अग्नी-५ क्षेपणास्त्राची MIRV ताकद: 'अग्नी-५' हे भारताचे सर्वात घातक **आंतरखंडीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र (ICBM)** आहे, ज्याचा पल्ला ५,००० किमी पेषा जास्त आहे (संपूर्ण चीन हिच्या टप्प्यात येतो). अलिकडच्या सुधारणांनुसार यात **MIRV (Multiple Independently Targetable Re-entry Vehicle)** तंत्रज्ञान यशस्वी जोडले गेले आहे, म्हणजेच हे एकच क्षेपणास्त्र एकाच वेळी वेगवेगळ्या दिशांना अनेक अण्वस्त्रे (Nuclear warheads) घेऊन अचूक हल्ला करू शकते.
- भारताची अण्वस्त्र त्रिसूत्री (Nuclear Triad): जमिनीवरून, हवेतून आणि पाण्यातून अण्वस्त्र हल्ला करण्याची क्षमता म्हणजे न्यूक्लियर ट्रायड होय. भारताने स्वदेशी बनावटीची पहिली आण्विक पाणबुडी (Nuclear Submarine) **'आयएनएस अरिहंत' (INS Arihant)** नौदलात सामील करून ही त्रिसूत्री पूर्ण केली आहे.
- प्रगत लढाऊ विमाने व हेलिकॉप्टर्स:
- तेजस (Tejas): भारताने स्वदेशी बनावटीचे तयार केलेले अत्यंत हलके लढाऊ विमान (LCA - Light Combat Aircraft) आहे.
- प्रचंड (Prachand): हालचालीत गतिमान असणारे स्वदेशी बनावटीचे पहिले हलके लढाऊ हेलिकॉप्टर (LCH) आहे, जे सियाचीन सारख्या अत्यंत उंचावरील युद्धक्षेत्रातही अचूक मारा करू शकते.
४. प्रमुख महत्त्वाचे आंतरराष्ट्रीय लष्करी संयुक्त सराव (Joint Defense Exercises Map)
MPSC पूर्व परीक्षेत चालू घडामोडींमध्ये भारताचे इतर देशांशी होणारे लष्करी (Army), नौदलाचे (Navy) आणि हवाई दलाचे (Air Force) सरावांवर नेहमी जोड्या लावा प्रकारात प्रश्न येतो:
| लष्करी संयुक्त सरावाचे नाव | सहभागी असणारे देश (Participating Nations) | दलाचा प्रकार (Force Category) | MPSC विशेष परीक्षा कोअर फॅक्ट (Core Insight) |
|---|---|---|---|
| १. मलबार सराव (Malabar Exercise) | भारत, अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया (एकत्रित **QUAD** देश) | नौदल सराव (Naval) | हा हिंद-प्रशांत (Indo-Pacific) क्षेत्रात चीनच्या वाढत्या ताकदीला शह देण्यासाठी QUAD देशांचा अत्यंत महत्त्वाचा धोरणात्मक नौदल सराव आहे. |
| २. संप्रिती सराव (Sampriti) | भारत आणि **बांगलादेश** | भूदल / लष्कर (Army) | दोन्ही देशांमधील सीमा सुरक्षा आणि दहशतवाद विरोधी मोहिमा बळकट करणे. | भारत आणि **चीन** | भूदल / लष्कर (Army) | सीमा विवादानंतर हा सराव प्रदीर्घ काळ स्थगित ठेवण्यात आला आहे. |
| ४. युद्ध अभ्यास (Yudh Abhyas) | भारत आणि **अमेरिका (USA)** | भूदल / लष्कर (Army) | दोन्ही देशांमध्ये आलटून पालटून दरवर्षी हा सराव आयोजित केला जातो. |
| ५. गरुड शक्ती (Garuda Shakti) | भारत आणि **इंडोनेशिया** | विशेष लष्करी दल (Special Forces) | **कोअर ट्रॅप:** केवळ 'गरुड' हा हवाई सराव फ्रान्ससोबत होतो, परंतु 'गरुड शक्ती' एकत्र आल्यास तो इंडोनेशियासोबतचा लष्करी सराव बनतो! |
| ६. खंजर सराव (Khanjar) | भारत आणि **किरगिझस्तान** | विशेष लष्करी दल (Special Forces) | मध्य आशियाई देशांशी असणारे भारताचे धोरणात्मक लष्करी संबंध सुधारणे. |
| ७. नोमॅडिक एलिफंट (Nomadic Elephant) | भारत आणि **मंगोलिया** | भूदल / लष्कर (Army) | डोंगराळ आणि दुर्गम भागात दहशतवाद विरोधी कारवायांचे संयुक्त प्रशिक्षण. |
★ परीक्षेसाठी ट्रिकी TRAPS आणि वैज्ञानिक विसंगती (MPSC Exam Insights)
- 'क्रायोजेनिक इंजिन आणि सेमी-क्रायोजेनिक' प्रगत ट्रॅप: इस्रो आपल्या प्रगत मोहिमांसाठी (उदा. गगनयान) क्रायोजेनिक तंत्रज्ञान वापरते. परंतु, इंधनाचा आकार आणि खर्च कमी करण्यासाठी इस्रो सध्या **सेमी-क्रायोजेनिक (Semi-Cryogenic Engine)** इंजिनची चाचणी घेत आहे. कोअर तांत्रिक फरक: क्रायोजेनिकमध्ये द्रव हायड्रोजन वापरतात, तर सेमी-क्रायोजेनिकमध्ये द्रव हायड्रोजन ऐवजी अत्यंत शुद्ध केलेले केरोसीन (Isrosene / रफिनिट केरोसीन) वापरले जाते, तर ऑक्सिडीकारक म्हणून द्रव ऑक्सिजन स्थिर राहतो. केरोसीन सामान्य तापमानाला साठवता येत असल्याने हा क्रायोजेनिकपेक्षा खूप स्वस्त व कमी जागेचा पर्याय आहे. विधानांमध्ये हा तांत्रिक फरक अचूक तपासा.
- 'क्रू एस्केप सिस्टीम' (CES) गगनयान सुरक्षा कवच: गगनयान मोहिमेची सर्वात महत्वाची चाचणी म्हणजे CES चाचणी (TV-D1) यशस्वी पार पडली. जर प्रक्षेपणाच्या वेळी प्रक्षेपणास्त्रात काही बिघाड किंवा स्फोट झाला, तर अंतराळवीरांची सुरक्षित कॅप्सूल (Crew Module) मुख्य रॉकेटपासून क्षणार्धात वेगाने लांब खेचून पॅराशूटच्या मदतीने समुद्रात सुरक्षित उतरवण्याच्या प्रणालीला 'क्रू एस्केप सिस्टीम' म्हणतात.
- क्षेपणास्त्रांमधील 'बॅलिस्टिक' विरुद्ध 'क्रूझ' तांत्रिक फरक:
- बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र (Ballistic Missile): हे रॉकेटप्रमाणे आकाशात वातावरणाच्या बाहेर जाऊन गुरुत्वाकर्षणामुळे पृथ्वीवर परताताना परवलयाकार (Parabolic path) मार्गाने लक्ष्याचा वेध घेते. हिचा पल्ला खूप मोठा असतो (उदा. अग्नी आणि पृथ्वी क्षेपणास्त्रे).
- क्रूझ क्षेपणास्त्र (Cruise Missile): हे पृथ्वीच्या पृष्ठभागाला समांतर, अत्यंत कमी उंचीवरून विमानासारखा स्वतःचा मार्ग बदलत शत्रूच्या रडारला चकवून हल्ला करते. भारताचे **'ब्रह्मोस' (BrahMos)** हे जगात गाजलेले सर्वात वेगवान **सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र** आहे, जे भारत आणि रशियाने संयुक्तपणे विकसित केले आहे. हिचा वेग २.८ मॅक इतका प्रचंड आहे.