Social Reformers / महाराष्ट्रातील समाजसुधारक

MPSC Top Secret Notes

भाग १: आद्य सुधारक व फुले दांपत्य

१. आद्य पत्रकार बाळशास्त्री जांभेकर (१८१२ - १८४६)

महाराष्ट्रातील वृत्तपत्र सृष्टीचे जनक आणि आद्य प्रबोधनकार म्हणून त्यांची ओळख आहे.

• दर्पण वृत्तपत्र (१८३२): त्यांनी ६ जानेवारी १८३२ रोजी मराठीतील पहिले वृत्तपत्र 'दर्पण' सुरू केले. हा दिवस महाराष्ट्रात 'पत्रकार दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
• दिग्दर्शन (१८४०): मराठीतील पहिले मासिक (Monthly Magazine) 'दिग्दर्शन' त्यांनीच सुरू केले, ज्यातून भौतिक विज्ञानाचा प्रसार केला.
• श्रीपती शेषाद्री प्रकरण: ख्रिश्चन झालेल्या श्रीपती शेषाद्री या हिंदू मुलाचे शुद्धीकरण करून त्याला पुन्हा हिंदू धर्मात प्रवेश मिळवून दिला. यासाठी त्यांनी सनातन्यांचा तीव्र विरोध पत्करला.

२. महात्मा जोतीराव फुले (१८२७ - १८९०)

महाराष्ट्रातील सामाजिक क्रांतीचे आणि बहुजन प्रबोधनाचे ते मुख्य अध्वर्यू होते.

• पहिली मुलींची शाळा (१८४८): त्यांनी १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्याच्या 'बुधवार पेठेतील भिडे वाड्यात' भारतातील मुलींची पहिली शाळा सुरू केली [MPSC]. पत्नी सावित्रीबाई फुले भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका बनल्या [MPSC].
• सत्यशोधक समाज (२४ सप्टेंबर १८७३): ब्राह्मणी वर्चस्वाविरुद्ध आणि बहुजनांच्या हक्कांसाठी त्यांनी या संस्थेची स्थापना केली. ब्रीदवाक्य: 'सर्वसाक्षी जगत्पती, त्याला नकोच मध्यस्थी'. 'दीनबंधू' हे या समाजाचे मुखपत्र होते.
• प्रसिद्ध ग्रंथ वाङ्मय (MPSC हॉट टॉपिक):
  • तृतीय रत्न (१८NT): पहिले सामाजिक नाटक.
  • गुलामगिरी (१८७३): हा ग्रंथ त्यांनी अमेरिकेतील कृष्णवर्णीय गुलामांच्या मुक्तीसाठी लढणाऱ्या लोकांना समर्पित केला.
  • शेतकऱ्याचा आसूड (१८८३): शेतकऱ्यांच्या शोषणाचे विदारक चित्रण.
  • सार्वजनिक सत्यधर्म (१८९१): त्यांच्या मृत्यूनंतर प्रकाशित झालेला अंतिम विश्वधर्माचा ग्रंथ.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'जोतीराव फुले यांना महात्मा ही पदवी ब्रिटिश सरकारने दिली होती'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, ब्रिटीशांनी त्यांना 'रावबहादूर' किंवा अशी कोणतीही पदवी दिली नव्हती. ११ मे १८८८ रोजी मुंबईच्या कोळीवाडा येथील जनतेने त्यांच्या अथांग सामाजिक कार्याचा गौरव म्हणून **मुंबईच्या जनतेतर्फे त्यांना 'महात्मा' ही पदवी** देण्यात आली होती! विधानांमधील हा फरक पेपरमध्ये अचूक ओळखा.

MPSC Top Secret Notes

भाग २: छत्रपती शाहू महाराज व गोपाळ गणेश आगरकर

१. राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज (१८७४ - १९२२)

कोल्हापूर संस्थानात सामाजिक लोकशाहीची स्थापना करणारे राजे म्हणून त्यांची ओळख आहे.

• ऐतिहासिक आरक्षण (२६ जुलै १९०२): कोल्हापूर संस्थानात मागासवर्गीय आणि बहुजन समाजासाठी **५०% आरक्षणाची घोषणा** करणारे ते भारतातील पहिले राज्यकर्ते होते.
• प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे (१९१७): त्यांनी आपल्या संस्थानात प्राथमिक शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे (Free & Compulsory Education) केले. तसेच विद्यार्थ्यांसाठी 'वसतिगृहांची (Hostels) साखळी' निर्माण केली.
• वेदोक्त प्रकरण (१८९९): पुरोहितांनी शाहू महाराजांना क्षत्रिय न मानता वेदोक्त ऐवजी पुराणोक्त मंत्र म्हणण्यास सुरुवात केली. या संघर्षातून महाराजांनी पुढे कोल्हापुरात 'क्षात्रजगद्गुरु' या नवीन पदाची निर्मिती केली.
• डॉ. आंबेडकरांना मदत: त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'मूकनायक' (१९२०) या वृत्तपत्राला २,५०० रुपयांची आर्थिक मदत केली आणि माणगाव परिषदेत (१९२०) दलितांचे खरे नेते म्हणून बाबासाहेबांची घोषणा केली.

२. गोपाळ गणेश आगरकर (१८५६ - १८९५)

'बुद्धीप्रामाण्यवाद' आणि 'व्यक्तिस्वातंत्र्य' या तत्त्वांवर प्रहार करणारे जहाल सामाजिक सुधारक.

• केसरी आणि मराठा (१८८१): लोकमान्य टिळकांसोबत मिळून त्यांनी ही वृत्तपत्रे सुरू केली. आगरकर हे 'केसरी' चे पहिले संपादक होते.
• सुधारक वृत्तपत्र (१८८८): टिळकांशी 'आधी सामाजिक सुधारणा की आधी राजकीय स्वातंत्र्य' या मुद्द्यावरून मतभेद झाल्यावर त्यांनी केसरी सोडले आणि स्वतःचे **'सुधारक'** हे वृत्तपत्र सुरू केले.
• डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी (१८८४): टिळक, चिपळूणकर आणि आगरकरांनी मिळून पुणे येथे ही संस्था आणि १८८५ मध्ये **फर्ग्युसन कॉलेज** सुरू केले. आगरकर या कॉलेजचे नंतर प्राचार्य बनले.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'मराठा वृत्तपत्राचे संपादक आगरकर होते आणि केसरीचे टिळक होते'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, सुरुवातीला **'केसरी' (मराठी) चे संपादक आगरकर** होते, तर **'मराठा' (इंग्रजी) चे संपादक लोकमान्य टिळक** होते. विधानांमधील हा तांत्रिक बदल पेपरमध्ये हमखास विचारला जातो, त्यामुळे योग्य पर्याय अचूक ओळखा!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व महर्षी कर्वे

१. डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (१८९१ - १९५६)

भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार आणि दलितांच्या मानवी हक्कांचे प्रणेते.

• बहिष्कृत हितकारिणी सभा (१९२४): दलितांमध्ये शिक्षण आणि जागृती पसरवण्यासाठी २० जुलै १९२४ रोजी मुंबईत स्थापना. ब्रीदवाक्य: 'शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा'.
• महाडचा चवदार तळे सत्याग्रह (२० मार्च १९२७): दलितांना पाण्याचा मानवी हक्क मिळवून देण्यासाठी केलेला ऐतिहासिक लढा. याला 'अस्पृश्यांची पहिली क्रांती' मानली जाते. २५ डिसेंबर १९२७ रोजी त्यांनी विषमतेचे प्रतीक असलेल्या 'मनुस्मृती' ग्रंथाचे जाहीर दहन केले.
• काळा राम मंदिर सत्याग्रह (१९३०): नाशिक येथील मंदिरात दलितांना प्रवेश मिळवण्यासाठी कर्मवीर दादासाहेब गायकवाड यांच्या नेतृत्वाखाली प्रदीर्घ लढा दिला.
• वृत्तपत्रे (MPSC चा हमखास कालक्रम विचारण्याचा आवडता ट्रॅक):
  • मूकनायक (१९२०) - शाहू महाराजांच्या मदतीने सुरू.
  • बहिष्कृत भारत (१९२७) - महाड सत्याग्रहानंतर विचार मांडण्यासाठी.
  • जनता (१९३०) व प्रबुद्ध भारत (१९NT).

२. महर्षी धोंडो केशव कर्वे (१८५८ - १९६२)

महिला शिक्षण आणि विधवा पुनर्विवाहासाठी स्वतःचे आयुष्य अर्पण करणारे महर्षी.

• स्वतःचा आदर्श: त्यांनी ११ मार्च १८९३ रोजी 'आनंदीबाई' (बाया कर्वे) या विधवेशी स्वतः विवाह करून समाजासमोर कृतीचा आदर्श ठेवला.
• अनाथ बालिकाश्रम (१८९६): पुणे जवळील हिंगणे येथे अनाथ आणि विधवा मुलींच्या शिक्षणासाठी या संस्थेची स्थापना केली.
• पहिले महिला विद्यापीठ (१९१६): जपानच्या धर्तीवर ५ जुलै १९१६ रोजी त्यांनी पुणे येथे भारतातील पहिल्या महिला विद्यापीठाची (SNDT University) स्थापना केली. विठ्ठलदास ठाकरसी यांनी विठ्ठलदास दामोदर ठाकरसी यांच्या मातोश्री 'नाथीबाई' यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ १५ लाख रुपयांची देणगी दिली, म्हणून याचे नाव SNDT पडले.
• भारतरत्न (१९५८): त्यांच्या १०० व्या वाढदिवशी भारत सरकारने त्यांना सर्वोच्च **'भारतरत्न'** नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले. हा पुरस्कार मिळवणारे ते महाराष्ट्रातील पहिले समाजसुधारक होते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेत (Round Table Conferences) भाग घेतला नाही'. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **बाबासाहेबांनी लंडन येथे झालेल्या तिन्ही (१९३०, १९३१, १९३२) गोलमेज परिषदांमध्ये दलितांचे प्रतिनिधी म्हणून भाग घेतला होता** आणि दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाची यशस्वी मागणी केली होती (ज्याचा परिणाम पुढे 'पुणे करार - १९३२' मध्ये झाला). विधानांमधील हा ऐतिहासिक फॅक्ट पेपरमध्ये १००% गुण मिळवून देणारा आहे!

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: मुंबईचे शिल्पकार व महाराष्ट्राचे विचारवंत

१. जगन्नाथ नाना शंकरशेट व लोकहितवादी

मुंबईच्या आद्य विकासात आणि महाराष्ट्राच्या वैचारिक जागृतीत या दोन व्यक्तींचे स्थान अढळ आहे.

• जगन्नाथ नाना शंकरशेट (१८०३ - १८६५): यांना आचार्य अत्रे यांनी 'मुंबईचे अनभिषिक्त राजे' म्हटले होते [MPSC]. त्यांनी बॉम्बे असोसिएशन (१८५२) ची स्थापना केली आणि एल्फिन्स्टन कॉलेज सुरू करण्यात मोठा आर्थिक वाटा उचलला. भारतातील पहिली रेल्वे (१८५३ - मुंबई ते ठाणे) सुरू करण्यात त्यांचा सिंहाचा वाटा होता.
• लोकहितवादी - गोपाळ हरी देशमुख (१८२३ - १८९२): भाऊ महाजन यांच्या 'प्रभाकर' या वृत्तपत्रातून त्यांनी सामाजिक कुप्रथांवर प्रहार करणारी प्रसिद्ध **'१०८ शतपत्रे' (Shatapatre)** लिहिली. त्यांनी 'लक्ष्मीज्ञान' हा ग्रंथ लिहून स्वदेशीचा पुरस्कार केला.

२. न्यायमूर्ती म. गो. रानडे व महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे

महाराष्ट्रातील मवाळ राजकीय विचार आणि अस्पृश्यता निवारणाचे हे दोन मुख्य खांब होते.

• न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे (१८४२ - १९०१): गोपाळ कृष्ण गोखले यांचे राजकीय गुरु. त्यांनी १८७० मध्ये **पुणे सार्वजनिक सभा** आणि १८८७ मध्ये काँग्रेस अधिवेशनासोबत **'सामाजिक परिषद' (Social Conference)** सुरू केली. त्यांना 'भारतीय अर्थशास्त्राचे जनक' मानले जाते.
• महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे (१८७३ - १९४४): दलितांच्या शिक्षणासाठी १८ ऑक्टोबर १९MD रोजी मुंबईत 'डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन' (Depressed Classes Mission) ची स्थापना केली. त्यांनी अस्पृश्यतेविरुद्ध देशातील पहिली मोठी स्वाक्षरी मोहीम चालवली आणि 'भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न' हा समाजशास्त्रीय ग्रंथ लिहिला.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC पूर्व परीक्षेत विधानांमध्ये संभ्रम निर्माण केला जातो की 'डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन' ची स्थापना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी केली होती. पूर्णपणे लक्षात ठेवा, **या संस्थेची स्थापना महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी १९MD मध्ये केली होती**. बाबासाहेबांच्या संस्था वेगळ्या होत्या (उदा. बहिष्कृत हितकारिणी सभा - १९२४, पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी - १९४५). संस्थांच्या नावातील या साम्यामुळे अनेक विद्यार्थी गुण गमावतात, त्यामुळे परीक्षेमध्ये विशेष काळजी घ्या!