Sources of History / इतिहासाची साधने

MPSC Top Secret Notes

भाग १: भौतिक व पुरातत्वीय साधने

१. नाणेशास्त्र (Numismatics) व धातू

नाण्यांवरून राजांचा काळ, आर्थिक स्थिती आणि धार्मिक समजूतदारपणा समजतो.

• समुद्रगुप्त: गुप्तांच्या काही सोन्याच्या नाण्यांवर समुद्रगुप्ताचे 'वीणा वाजवतानाचे' चित्र आहे. यावरून तो संगीतप्रेमी असल्याचे सिद्ध होते.
• मोहम्मद घोरी: घोरीने पाडलेल्या सोन्याच्या नाण्यांवर एका बाजूला 'देवी लक्ष्मी' ची आकृती आणि दुसऱ्या बाजूला नागरी लिपीत त्याचे नाव कोरले होते.
• शिवराई व होन: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी राज्याभिषेकानंतर तांब्याची 'शिवराई' आणि सोन्याचा 'होन' ही नाणी चलनात आणली.

२. अभिलेख आणि शिलालेख (Inscriptions)

हे इतिहासाचे सर्वात विश्वासार्ह भौतिक साधन मानले जाते.

• हातीगुंफा शिलालेख: कलिंगचा राजा खारवेल याच्या संदर्भातील हा उदयगिरी (ओडिशा) येथील प्राकृत भाषेतील शिलालेख आहे.
• ऐहोल शिलालेख: चालुक्य राजा दुसरा पुलकेशी याने हर्षवर्धन राजाचा पराभव केल्याचा उल्लेख यात आहे. याचा लेखक 'रविकीर्ती' होता.
• नाशिक गुंफा शिलालेख: सातवाहन राजा गौतमीपुत्र सातकर्णी याच्या पराक्रमाचे वर्णन त्याची आई गौतमी बलश्री हिने यात कोरले आहे.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

अभिलेख हे पूर्णपणे 'लिखित' स्वरूपात असले तरी पुरातत्वीय उत्खननात सापडत असल्याने त्यांना **'भौतिक / पुरातत्वीय साधनांमध्ये (Archaeological Sources)'** वर्गीकृत केले जाते, केवळ वाङ्मयीन साधनांमध्ये नाही. विधानांमध्ये हा संभ्रम टाळा!

MPSC Top Secret Notes

भाग २: वाङ्मयीन व लिखित साधने (ग्रंथ व लेखक)

१. प्राचीन व मध्ययुगीन भारतीय ग्रंथ

MPSC चा पारंपारिक आणि अत्यंत आवडता जोड्या लावा पॅटर्न:

२. तवारीख आणि बखर (शिवकाळ व पेशवेकाळ)

महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अभ्यासासाठी बखर हा अत्यंत महत्त्वाचा लिखित दस्तऐवज आहे.

• सभासद बखर: छत्रपती राजाराम महाराजांच्या आज्ञेवरून कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी १६९७ मध्ये लिहिली. ही शिवकालीन सर्वात विश्वासार्ह बखर मानली जाते.
• ९१ कलमी बखर: दत्ताजी त्रिमल यांनी लिहिलेली ही बखर शिवाजी महाराजांच्या चरित्रावर प्रकाश टाकते.
• तारीख-इ-फिरुजशाही: झियाउद्दीन बरनी यांनी लिहिलेला ग्रंथ, ज्यातून खिलजी आणि तुघलक कालखंडातील दख्खनवरील (महाराष्ट्र) आक्रमणांची माहिती मिळते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

बखर हा शब्द 'खबर' (बातमी) या अरबी शब्दावरून तयार झाला आहे. अनेकदा विधानांमध्ये बखर हा मूळ संस्कृत किंवा मराठी शब्द आहे असे देऊन फसविले जाते, याकडे विशेष लक्ष द्या!

MPSC Top Secret Notes

भाग ३: परदेशी प्रवाशांच्या नोंदी (Foreign Accounts)

१. ग्रीक, चीनी आणि अरब प्रवासी

MPSC चा अतिशय आवडता मायक्रो-पॅटर्न: कोणत्या राजाच्या काळात कोण आले आणि त्यांचे वर्णन काय होते.

२. युरोपियन आणि शिवकालीन परदेशी साधने

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या इतिहासाची साधने म्हणून परदेशी दस्तऐवजांना मोठे महत्त्व आहे.

• डच आणि इंग्रज फॅक्टरी रेकॉर्ड्स: सुरत, राजापूर येथील वखारींच्या पत्रांमधून शिवाजी महाराजांच्या सुरत मोहिमेची अत्यंत अचूक माहिती मिळते.
• निकोलाओ मनूची (इटली): हा मुघल दरबारात तोफची आणि वैद्य होता. याच्या 'स्टोरियो दो मोगोर' या ग्रंथातून मिर्झाराजा जयसिंग आणि शिवाजी महाराज यांच्यातील पुरंदरच्या तहाचे (१६६५) प्रत्यक्षदर्शी वर्णन मिळते.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

आयोग विधानांमध्ये असा संभ्रम निर्माण करतो की ह्युएन श्वांगने केवळ उत्तर भारताचे वर्णन केले. परंतु, लक्षात ठेवा त्याने महाराष्ट्राला (मो-हो-लो-चा) भेट दिली होती आणि येथील लोकांबद्दल लिहिले होते की, **"हे लोक उपकाराची परतफेड करतात, पण अपमानाचा बदला घेतल्याशिवाय शांत बसत नाहीत."** हे विधान हमखास विचारले जाते!

MPSC Top Secret Notes

भाग ४: आधुनिक इतिहास व वृत्तपत्र साधने

१. वृत्तपत्रे आणि नियतकालिके (Press as a Source)

आधुनिक महाराष्ट्राच्या प्रबोधनाचा इतिहास समजून घेण्यासाठी वृत्तपत्रे हे सर्वात मोठे साधन आहेत.

२. श्राव्य, दृकश्राव्य आणि मौखिक साधने

आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे इतिहासाची साधने अधिक प्रगत झाली आहेत.

• ध्वनिफिती (Audio Records): राष्ट्रगीत गातानाची रवींद्रनाथ टागोरांची मूळ क्लिप किंवा सुभाषचंद्र बोसांचे 'तुम मुझे खून दो' हे भाषण इतिहासाचे विश्वसनीय श्राव्य साधन आहे.
• चित्रपट (Films): दादासाहेब फाळके यांनी १९१३ मध्ये बनवलेला 'राजा हरिश्चंद्र' हा चित्रपट तत्कालीन समाज आणि भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासाचे महत्त्वाचे साधन आहे.
• पोवाडे (Ballads): अज्ञानदास यांनी लिहिलेला 'अफ्जलखान वधाचा पोवाडा' शिवकाळाची माहिती देणारे जिवंत मौखिक साधन आहे.

⚠️ पेपर सेटर गुगली (Exam Trap):

MPSC मुख्य परीक्षेत बऱ्याचदा असा प्रश्न येतो की 'लोकहितवादींची शतपत्रे कोणत्या वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झाली?'. पर्याय 'ज्ञानप्रकाश' किंवा 'दर्पण' दिलेले असतात, पण योग्य उत्तर **'प्रभाकर'** आहे. ही गल्लत टाळा!