शिखर परिषदा: जी-२०, ब्रिक्स, आसियान (G20, BRICS & ASEAN Summits)

१. जी-२० शिखर परिषद: जागतिक आर्थिक व्यासपीठ (G20 Summit Matrix)

जी-२० (Group of 20) ही जगातील प्रमुख विकसित आणि विकसनशील अर्थव्यवस्थांची आंतरराष्ट्रीय संघटना आहे. हिची स्थापना १९९९ मध्ये आशियाई वित्तीय संकटाच्या पार्श्वभूमीवर झाली. या संघटनेला कोणतेही कायमस्वरूपी मुख्यालय किंवा सचिवालय (No Permanent Secretariat) नसते; ज्या देशाकडे यजमानपद असते, तो देश तात्पुरते सचिवालय सांभाळतो. जी-२० चे नेतृत्व **'ट्रोईका' (Troika - मागील, चालू आणि पुढील यजमान देश)** द्वारे केले जाते.

भारताच्या ऐतिहासिक १८ व्या परिषदेनंतर (नवी दिल्ली, २०२३), या संघटनेचा विस्तार झाला असून ती आता खऱ्या अर्थाने जागतिक बनली आहे. अद्ययावत परिषदांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

• १९ वी जी-२० परिषद (रिओ डी जानेरो, ब्राझील - नोव्हेंबर २०२४):
  • ब्रीदवाक्य: 'Building a Just World and a Sustainable Planet' (एक न्याय्य जग आणि शाश्वत पृथ्वीची निर्मिती).
  • मुख्य निर्णय: ब्राझीलचे अध्यक्ष लुईझ इनासिओ लुला डी सिल्व्हा यांच्या नेतृत्वाखाली **'भूक आणि गरिबीविरुद्ध जागतिक आघाडी' (Global Alliance Against Hunger and Poverty)** अधिकृतपणे सुरू करण्यात आली, ज्यामध्ये भारताने सक्रिय सहभाग घेतला.
• २० वी जी-२० परिषद (दक्षिण आफ्रिका - २०२५):
  • दक्षिण आफ्रिकेकडे २०२५ चे यजमानपद सोपवण्यात आले असून, जी-२० च्या इतिहासात प्रथमच आफ्रिकन युनियन (AU) पूर्ण सदस्य म्हणून यात पूर्ण ताकदीने सहभागी होत आहे.
• कोअर घटनात्मक ट्रॅप (African Union Entry): भारताने नवी दिल्ली परिषदेत (२०२३) घडवलेला सर्वोच्च ऐतिहासिक बदल म्हणजे **'आफ्रिकन युनियन' (African Union - AU)** चा जी-२० मध्ये २१ वा अधिकृत पूर्ण सदस्य म्हणून समावेश केला. आता या संघटनेत १९ देश + युरोपियन युनियन (EU) + आफ्रिकन युनियन (AU) असे घटक आहेत (G21 संरचना).

२. ब्रिक्स शिखर परिषद: विस्तारित भू-राजकीय गट (BRICS Expansion Profile)

ब्रिक्स (BRICS) हा जगातील प्रगत उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांचा गट आहे. २००६ मध्ये ब्रिक (BRIC - ब्राझील, रशिया, भारत, चीन) म्हणून हिची सुरुवात झाली, तर २०१० मध्ये यात दक्षिण आफ्रिका (S) सामील झाली. या संघटनेने स्वतःची स्वतंत्र बँक **'न्यू डेव्हलपमेंट बँक' (NDB)** स्थापित केली असून, हिचे अधिकृत मुख्यालय **शांघाय (चीन)** येथे आहे, जिच्या सध्याच्या अध्यक्षा दिलमा रुसेफ आहेत.

३. आसियान शिखर परिषद: आग्नेय आशियाई सहकार्य (ASEAN Summits Architecture)

आशियान (ASEAN - Association of Southeast Asian Nations) हा आग्नेय आशियातील १० देशांचा प्रादेशिक राजकीय आणि आर्थिक गट आहे. हिची स्थापना ८ ऑगस्ट १९६७ रोजी बँकॉक जाहीरनाम्याद्वारे झाली. आसियानचे अधिकृत कायमस्वरूपी मुख्यालय **जकूर्ता (इंडोनेशिया)** येथे आहे. 'One Vision, One Identity, One Community' हे हिचे घोषवाक्य आहे.

• ४४ वी आणि ४५ वी संयुक्त आसियान परिषद (लाओस - ऑक्टोबर २०२४):
  • यजमान स्थान: व्हियंतियान (Vientiane), लाओस.
  • मुख्य निर्णय: दक्षिण चीन समुद्रातील वाढता प्रादेशिक तणाव आणि म्यानमारमधील अंतर्गत राजकीय संकट यांवर कडक चर्चा झाली. डिजिटल अर्थव्यवस्था फ्रेमवर्क कराराला (DEFA) गती देण्याचे निश्चित करण्यात आले.
  • २१ वी भारत-आसियान परिषद: याच परिषदेच्या जोडीला भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या उपस्थितीत भारत-आसियान परिषद पार पडली, जिथे भारताने आशियान देशांशी **'अ‍ॅक्ट ईस्ट पॉलिसी' (Act East Policy)** अंतर्गत सागरी सुरक्षा आणि व्यापार सुलभतेसाठी १२ कलमी कृती कार्यक्रम जाहीर केला.
• ४६ वी आणि ४७ वी संयुक्त आसियान परिषद (मलेशिया - २०२५):
  • २०२५ चे अध्यक्षपद मलेशियाकडे असून, प्रादेशिक एकात्मता आणि 'आशियान व्हिजन २०४५' चा साचा तयार करणे हे याचे मुख्य लक्ष्य आहे.
• कोअर सदस्य अपवाद ट्रॅप (Timor-Leste Entry): आसियानमध्ये सध्या अधिकृत १० पूर्ण सदस्य देश आहेत (इंडोनेशिया, मलेशिया, फिलिपिन्स, सिंगापूर, थायलंड, ब्रुनेई, व्हिएतनाम, लाओस, म्यानमार, कंबोडिया). परंतु, संघटनेने **'तिमोर-लेस्ते' (Timor-Leste)** या देशाला ११ वा सदस्य म्हणून तत्त्वतः मंजुरी दिली असून, तो सध्या निरीक्षक (Observer) म्हणून परिषदांमध्ये भाग घेत आहे. भारत हा आसियानचा सदस्य देश नाही, परंतु तो पूर्ण संवाद भागीदार (Full Dialogue Partner) आहे.