शिखर परिषदा: जी-२०, ब्रिक्स, आसियान (G20, BRICS & ASEAN Summits)
★ विशेष स्मरणात ठेवण्यासाठी उच्च-मूल्य क्लृप्त्या (High-Value Mnemonics First)
परीक्षेमध्ये या प्रमुख आंतरराष्ट्रीय संघटनांच्या अद्ययावत शिखर परिषदांची यजमान शहरे आणि वर्षांचे अनुक्रम विसरू नये म्हणून या ट्रिक्स सर्वप्रथम तोंडपाठ करा:
A. जी-२० (G20) परिषदांचा भारताच्या १८ व्या आवृत्तीनंतरचा त्रैवार्षिक यजमान क्रम (Troika):
क्लृप्ती (Mnemonic): "१८ वी भारत (२०२३), १९ वी ब्राझील (२०२४), २० वी दक्षिण आफ्रिका (२०२५)"
- १८ वी परिषद ➔ नवी दिल्ली, भारत (२०२३ - ब्रीदवाक्य: वसुधैव कुटुम्बकम्).
- १९ वी परिषद ➔ रिओ डी जानेरो, ब्राझील (नोव्हेंबर २०२४).
- २० वी परिषद ➔ दक्षिण आफ्रिका (२०२५ - आफ्रिकन खंडातील पहिली अधिकृत वाटचाल).
- २१ वी परिषद ➔ अमेरिका (USA) (२०२६ चे नियोजित वर्ष).
B. ब्रिक्स (BRICS) परिषदांचा अद्ययावत ऐतिहासिक आणि आगामी क्रम:
क्लृप्ती (Mnemonic): "१५ वी जोहान्सबर्ग आफ्रिका, १६ वी कझान रशिया, १७ वी ब्राझील"
- १५ वी परिषद (२०२३) ➔ जोहान्सबर्ग, दक्षिण आफ्रिका (जिथे ऐतिहासिक ६ नवीन देशांना प्रवेश जाहीर झाला).
- १६ वी परिषद (२०२४) ➔ कझान (Kazan), रशिया (ऑक्टोबर २०२४ - नवीन विस्तारित सदस्यांसह पहिली मोठी परिषद).
- १७ वी परिषद (२०२५) ➔ ब्राझील (२०२५ चा अधिकृत कार्यकाळ).
C. आसियान (ASEAN) परिषदांचे यजमान देश:
क्लृप्ती (Mnemonic): "२३ चा इंडोनेशिया, २४ चा लाओस, २५ चा मलेशिया"
- ४२ वी व ४३ वी परिषद (२०२३) ➔ जकार्ता, इंडोनेशिया.
- ४४ वी व ४५ वी परिषद (२०२४) ➔ व्हियंतियान, लाओस (Laos).
- ४६ वी व ४७ वी परिषद (२०२५) ➔ मलेशिया (Malaysia).
१. जी-२० शिखर परिषद: जागतिक आर्थिक व्यासपीठ (G20 Summit Matrix)
जी-२० (Group of 20) ही जगातील प्रमुख विकसित आणि विकसनशील अर्थव्यवस्थांची आंतरराष्ट्रीय संघटना आहे. हिची स्थापना १९९९ मध्ये आशियाई वित्तीय संकटाच्या पार्श्वभूमीवर झाली. या संघटनेला कोणतेही कायमस्वरूपी मुख्यालय किंवा सचिवालय (No Permanent Secretariat) नसते; ज्या देशाकडे यजमानपद असते, तो देश तात्पुरते सचिवालय सांभाळतो. जी-२० चे नेतृत्व **'ट्रोईका' (Troika - मागील, चालू आणि पुढील यजमान देश)** द्वारे केले जाते.
भारताच्या ऐतिहासिक १८ व्या परिषदेनंतर (नवी दिल्ली, २०२३), या संघटनेचा विस्तार झाला असून ती आता खऱ्या अर्थाने जागतिक बनली आहे. अद्ययावत परिषदांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
- १९ वी जी-२० परिषद (रिओ डी जानेरो, ब्राझील - नोव्हेंबर २०२४):
- ब्रीदवाक्य: 'Building a Just World and a Sustainable Planet' (एक न्याय्य जग आणि शाश्वत पृथ्वीची निर्मिती).
- मुख्य निर्णय: ब्राझीलचे अध्यक्ष लुईझ इनासिओ लुला डी सिल्व्हा यांच्या नेतृत्वाखाली **'भूक आणि गरिबीविरुद्ध जागतिक आघाडी' (Global Alliance Against Hunger and Poverty)** अधिकृतपणे सुरू करण्यात आली, ज्यामध्ये भारताने सक्रिय सहभाग घेतला.
- २० वी जी-२० परिषद (दक्षिण आफ्रिका - २०२५):
- दक्षिण आफ्रिकेकडे २०२५ चे यजमानपद सोपवण्यात आले असून, जी-२० च्या इतिहासात प्रथमच आफ्रिकन युनियन (AU) पूर्ण सदस्य म्हणून यात पूर्ण ताकदीने सहभागी होत आहे.
- कोअर घटनात्मक ट्रॅप (African Union Entry): भारताने नवी दिल्ली परिषदेत (२०२३) घडवलेला सर्वोच्च ऐतिहासिक बदल म्हणजे **'आफ्रिकन युनियन' (African Union - AU)** चा जी-२० मध्ये २१ वा अधिकृत पूर्ण सदस्य म्हणून समावेश केला. आता या संघटनेत १९ देश + युरोपियन युनियन (EU) + आफ्रिकन युनियन (AU) असे घटक आहेत (G21 संरचना).
२. ब्रिक्स शिखर परिषद: विस्तारित भू-राजकीय गट (BRICS Expansion Profile)
ब्रिक्स (BRICS) हा जगातील प्रगत उदयोन्मुख अर्थव्यवस्थांचा गट आहे. २००६ मध्ये ब्रिक (BRIC - ब्राझील, रशिया, भारत, चीन) म्हणून हिची सुरुवात झाली, तर २०१० मध्ये यात दक्षिण आफ्रिका (S) सामील झाली. या संघटनेने स्वतःची स्वतंत्र बँक **'न्यू डेव्हलपमेंट बँक' (NDB)** स्थापित केली असून, हिचे अधिकृत मुख्यालय **शांघाय (चीन)** येथे आहे, जिच्या सध्याच्या अध्यक्षा दिलमा रुसेफ आहेत.
| शिखर परिषद आवृत्ती | अधिकृत वर्ष व यजमान शहर (Host City) | झालेले मुख्य आंतरराष्ट्रीय निर्णय व कायदेशीर बदल (Core Mandate) | MPSC विशेष परीक्षा कोर्ण नोट्स पैलू (Expansion Trap) |
|---|---|---|---|
| १५ वी ब्रिक्स परिषद | ऑगस्ट २०२३ जोहान्सबर्ग (दक्षिण आफ्रिका) |
या परिषदेत ब्रिक्सच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या विस्ताराची (Expansion) घोषणा करण्यात आली. | या परिषदेत ६ नवीन देशांना प्रवेश दिला गेला, परंतु अर्जेंटिनाने नंतर माघार घेतली. |
| १६ वी ब्रिक्स परिषद | ऑक्टोबर २०२४ कझान (Kazan - रशिया) |
**नवीन ५ पूर्ण सदस्यांसह** पार पडलेली ही रशियाच्या अध्यक्षतेखालील पहिलीच विस्तारित ऐतिहासिक परिषद आहे. | **कोअर सदस्य ट्रॅप:** १ जानेवारी २०२४ पासून ब्रिक्समध्ये अधिकृतपणे समाविष्ट झालेले नवीन ५ देश तोंडपाठ ठेवा: १. इजिप्त, २. इथिओपिया, ३. इराण, ४. सौदी अरेबिया, आणि ५. युएई (UAE). (आता ब्रिक्समध्ये एकूण १० पूर्ण सदस्य देश आहेत). |
| १७ वी ब्रिक्स परिषद | २०२५ ब्राझील (नियोजित कालखंड) |
नवीन आर्थिक जागतिक बहुध्रुवीय व्यवस्था (Multipolar World Order) आणि स्थानिक चलनात व्यापाराला (De-dollarization) चालना देणे. | रोटेशनच्या नियमानुसार २०२५ चे अध्यक्षपद ब्राझीलकडे सुपूर्द करण्यात आले आहे. |
३. आसियान शिखर परिषद: आग्नेय आशियाई सहकार्य (ASEAN Summits Architecture)
आशियान (ASEAN - Association of Southeast Asian Nations) हा आग्नेय आशियातील १० देशांचा प्रादेशिक राजकीय आणि आर्थिक गट आहे. हिची स्थापना ८ ऑगस्ट १९६७ रोजी बँकॉक जाहीरनाम्याद्वारे झाली. आसियानचे अधिकृत कायमस्वरूपी मुख्यालय **जकूर्ता (इंडोनेशिया)** येथे आहे. 'One Vision, One Identity, One Community' हे हिचे घोषवाक्य आहे.
- ४४ वी आणि ४५ वी संयुक्त आसियान परिषद (लाओस - ऑक्टोबर २०२४):
- यजमान स्थान: व्हियंतियान (Vientiane), लाओस.
- मुख्य निर्णय: दक्षिण चीन समुद्रातील वाढता प्रादेशिक तणाव आणि म्यानमारमधील अंतर्गत राजकीय संकट यांवर कडक चर्चा झाली. डिजिटल अर्थव्यवस्था फ्रेमवर्क कराराला (DEFA) गती देण्याचे निश्चित करण्यात आले.
- २१ वी भारत-आसियान परिषद: याच परिषदेच्या जोडीला भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या उपस्थितीत भारत-आसियान परिषद पार पडली, जिथे भारताने आशियान देशांशी **'अॅक्ट ईस्ट पॉलिसी' (Act East Policy)** अंतर्गत सागरी सुरक्षा आणि व्यापार सुलभतेसाठी १२ कलमी कृती कार्यक्रम जाहीर केला.
- ४६ वी आणि ४७ वी संयुक्त आसियान परिषद (मलेशिया - २०२५):
- २०२५ चे अध्यक्षपद मलेशियाकडे असून, प्रादेशिक एकात्मता आणि 'आशियान व्हिजन २०४५' चा साचा तयार करणे हे याचे मुख्य लक्ष्य आहे.
- कोअर सदस्य अपवाद ट्रॅप (Timor-Leste Entry): आसियानमध्ये सध्या अधिकृत १० पूर्ण सदस्य देश आहेत (इंडोनेशिया, मलेशिया, फिलिपिन्स, सिंगापूर, थायलंड, ब्रुनेई, व्हिएतनाम, लाओस, म्यानमार, कंबोडिया). परंतु, संघटनेने **'तिमोर-लेस्ते' (Timor-Leste)** या देशाला ११ वा सदस्य म्हणून तत्त्वतः मंजुरी दिली असून, तो सध्या निरीक्षक (Observer) म्हणून परिषदांमध्ये भाग घेत आहे. भारत हा आसियानचा सदस्य देश नाही, परंतु तो पूर्ण संवाद भागीदार (Full Dialogue Partner) आहे.
★ परीक्षेसाठी ट्रिकी TRAPS आणि भू-राजकीय पैलू (MPSC Exam Insights)
- 'ब्रिक्स' (BRICS) देशांच्या नावाचा अद्ययावत संभ्रम ट्रॅप: १ जानेवारी २०२४ रोजी ५ नवीन देश सामील झाल्यानंतरही या संघटनेचे अधिकृत नाव बदलून 'BRICS+' किंवा अन्य काहीही करण्यात आलेले नाही; **तिचे नाव 'BRICS' हेच कायम ठेवण्यात आले आहे**, कारण हा जागतिक स्तरावर प्रस्थापित झालेला ब्रँड आहे. विधानांच्या बहुपर्यायी प्रश्नात 'नवीन नावाचा स्वीकार केला' असे आल्यास तो सरळ ट्रॅप ओळखा.
- 'जी-२०' (G20) शेर्पा (Sherpa) म्हणजे काय?: शिखर परिषदेच्या मुख्य नेत्यांच्या बैठकीपूर्वी संपूर्ण आर्थिक वाटाघाटी आणि मसुदा तयार करणाऱ्या देशाच्या अधिकृत राजनैतिक प्रतिनिधीला 'शेर्पा' म्हणतात. भारताचे जी-२० शेर्पा म्हणून नीती आयोगाचे माजी मुख्य कार्यकारी अधिकारी **अमिताभ कांत** यांनी अत्यंत मध्यवर्ती भूमिका बजावली होती.
- 'पूर्व आशिया परिषद' अपवाद (East Asia Summit - EAS): आसियान शिखर परिषदेच्या जोडीला दरवर्षी 'पूर्व आशिया परिषद' (EAS) भरवली जाते. EAS मध्ये आसियानच्या १० देशांसह भारत, अमेरिका, रशिया, चीन, जपान, दक्षिण कोरिया, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंड अशा ८ प्रगत देशांचा समावेश होतो (एकूण १८ देश). भारताचे पंतप्रधान या परिषदेला न चुकता उपस्थित राहतात. विधानांमध्ये आसियान परिषद आणि EAS मधील देशांच्या संख्या रचनेचा फरक नेहमी लक्षात ठेवा.