शाश्वत विकास उद्दिष्टे (Sustainable Development Goals - SDGs)
★ विशेष स्मरणात ठेवण्यासाठी उच्च-मूल्य क्लृप्त्या (High-Value Mnemonics First)
MPSC परीक्षेत १७ शाश्वत विकास उद्दिष्टांचा अचूक क्रम आणि त्यांचे कालखंड विसरू नये म्हणून या महत्त्वाच्या क्लृप्त्या सर्वप्रथम तोंडपाठ करा:
A. पहिल्या ६ सर्वात महत्त्वाच्या वैयक्तिक व मानवी उद्दिष्टांचा अचूक क्रम:
क्लृप्ती (Mnemonic): "गरीब भुकेला म्हणून त्याचे आरोग्य बिघडले, मग शिक्षण घेऊन जेंडरची (लिंग) समानता शोधत शुद्ध पाणी प्यायला गेला"
- गरीब (SDG 1) ➔ गरिबी पूर्णपणे निर्मूलन करणे (No Poverty).
- भुकेला (SDG 2) ➔ भूकमोशन करणे, अन्न सुरक्षा मिळवणे (Zero Hunger).
- आरोग्य (SDG 3) ➔ उत्तम आरोग्य आणि कल्याणाची खात्री (Good Health & Well-being).
- शिक्षण (SDG 4) ➔ दर्जेदार शिक्षण देणे (Quality Education).
- जेंडरची समानता (SDG 5) ➔ लैंगिक समानता प्रस्थापित करणे (Gender Equality).
- शुद्ध पाणी (SDG 6) ➔ शुद्ध पाणी आणि स्वच्छता व्यवस्था (Clean Water & Sanitation).
B. शेवटच्या ५ जागतिक व पर्यावरणीय उद्दिष्टांचा अचूक अनुक्रम (SDG 13 ते 17):
क्लृप्ती (Mnemonic): "क्लायमेट (हवामान) बदलल्यामुळे पाण्याखालचे आणि जमिनीवरचे जीवन शांततेसाठी भागीदारी करू लागले"
- क्लायमेट (SDG 13) ➔ हवामान कृती / बदल रोखणे (Climate Action).
- पाण्याखालचे जीवन (SDG 14) ➔ जलचरांचे / पाण्याखालचे जीवन जतन (Life Below Water).
- जमीनवरचे जीवन (SDG 15) ➔ भूपृष्ठावरील जीवन व जंगलांचे रक्षण (Life on Land).
- शांततेसाठी (SDG 16) ➔ शांतता, न्याय आणि मजबूत संस्था (Peace, Justice & Strong Institutions).
- भागीदारी (SDG 17) ➔ ध्येयपूर्तीसाठी जागतिक भागीदारी (Partnerships for the Goals).
C. MDG आणि SDG या दोन जागतिक उद्दिष्टांच्या लक्ष्यांचे कालखंड:
क्लृप्ती (Mnemonic): "एमडीजी (MDG) २००० ते १५ चा खेळ, एसडीजी (SDG) २०१६ ते ३० चा मेळ"
- MDG (सहस्रक विकास उद्दिष्टे) ➔ एकूण ८ उद्दिष्टे; कालखंड: २००० ते २०१५.
- SDG (शाश्वत विकास उद्दिष्टे) ➔ एकूण १७ उद्दिष्टे; कालखंड: २०१६ ते २०३०.
१. थेट व्याख्या आणि शाश्वत विकासाची ऐतिहासिक उत्क्रांती (Direct Definition & Genesis)
शाश्वत विकास (Sustainable Development) म्हणजे नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा आणि पर्यावरणाचा कोणताही र्‍हास न करता, भविष्यातील पिढ्यांची गरज भागवण्याची क्षमता धोक्यात न आणता चालू पिढीच्या गरजा पूर्ण करणारा सुनियोजित विकास होय. या संकल्पनेची पहिली अधिकृत व्याख्या १९८७ च्या ब्रंटलँड अहवालात (Brundtland Report - 'अवर कॉमन फ्युचर') करण्यात आली. जागतिक स्तरावर पर्यावरण आणि विकासाचा समतोल साधण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रांनी (UN) २०१५ च्या आमसभेत **'अजेंडा २०३०' (Agenda 2030)** चा स्वीकार केला.
या अजेंडा अंतर्गत १ जानेवारी २०१६ पासून अधिकृतपणे १७ शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) आणि त्यांशी संबंधित १६९ उप-लश्यांची (Targets) अंमलबजावणी सुरू झाली, जी ३१ डिसेंबर २०३० पर्यंत जगातील सर्व देशांनी पूर्ण करणे बंधनकारक आहे. भारतामध्ये या उद्दिष्टांच्या अंमलबजावणीचे आणि देखरेखीचे काम नोडल संस्था म्हणून थेट नीती आयोगाकडे (NITI Aayog) सोपवण्यात आले आहे.
जागतिक हवामान व शाश्वत विकासाचा प्रवास
१९७२ स्टॉकहोम परिषद ➔ १९८७ ब्रंटलँड रिपोर्ट ➔ १९९२ रिओ पृथ्वी परिषद ➔ २००० ते २०१५ (८ MDGs) ➔ २०१६ ते २०३० (१७ SDGs)
१९७२ स्टॉकहोम परिषद ➔ १९८७ ब्रंटलँड रिपोर्ट ➔ १९९२ रिओ पृथ्वी परिषद ➔ २००० ते २०१५ (८ MDGs) ➔ २०१६ ते २०३० (१७ SDGs)
२. १७ शाश्वत विकास उद्दिष्टांची परिपूर्ण आणि सखोल यादी (The 17 SDGs List)
MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेत उद्दिष्टांच्या क्रमांकावर थेट बहुपर्यायी प्रश्न किंवा जोड्या लावा विचारल्या जातात. खालील तक्त्यामध्ये सर्व १७ उद्दिष्टे अधिकृत क्रमाने दिली आहेत:
| उद्दिष्ट क्रमांक (SDG) | अधिकृत विषय / ध्येय (Core Subject) | MPSC विशेष परीक्षा कोर्ण नोट्स पैलू (Exam Factor) |
|---|---|---|
| SDG 1 | सर्वत्र दारिद्र्य नष्ट करणे (No Poverty) | सर्व स्वरूपातील गरिबीचे समूळ उच्चाटन करणे. |
| SDG 2 | भूक नष्ट करणे (Zero Hunger) | अन्न सुरक्षा मिळवणे, पोषण सुधारणे आणि शाश्वत शेतीला चालना देणे. |
| SDG 3 | उत्तम आरोग्य व कल्याण (Good Health) | मातृ मृत्यू दर (MMR) प्रति लाख जन्मा मागे ७० पेक्षा कमी आणणे हे प्रमुख लक्ष्य. |
| SDG 4 | दर्जेदार शिक्षण (Quality Education) | समावेशक, न्याय्य आणि मोफत प्राथमिक व माध्यमिक शिक्षण निश्चित करणे. |
| SDG 5 | लैंगिक समानता (Gender Equality) | महिला व मुलींवरील सर्व प्रकारचे अत्याचार आणि भेदभाव संपवणे. |
| SDG 6 | शुद्ध पाणी आणि स्वच्छता (Sanitation) | बारमाही पिण्याच्या शुद्ध पाण्याचे आणि उघड्यावरील हागणदारी मुक्तीचे व्यवस्थापन. |
| SDG 7 | परवडणारी व स्वच्छ ऊर्जा (Clean Energy) | सौर ऊर्जा, पवन ऊर्जा यांसारख्या नूतनीकरणक्षम ऊर्जेचा (Renewable Energy) वापर वाढवणे. |
| SDG 8 | सन्मानजनक काम आणि आर्थिक वाढ | सर्वसमावेशक आर्थिक वृद्धी आणि रोजगार उपलब्ध करून देणे. |
| SDG 9 | उद्योग, नवोपक्रम व पायाभूत सुविधा | शाश्वत औद्योगिकीकरण आणि संशोधनाला (Innovation) गती देणे. |
| SDG 10 | असमानता कमी करणे (Reduced Inequality) | देशांतर्गत आणि देशादेशांमधील उत्पन्नातील विषमता कमी करणे. |
| SDG 11 | शाश्वत शहरे आणि समुदाय (Sustainable Cities) | नागरी भागातील झोपडपट्ट्यांची सुधारणा व सुरक्षित वाहतूक व्यवस्था. |
| SDG 12 | जबाबदार उपभोग आणि उत्पादन | अन्नाची नासाडी रोखणे आणि कचरा व्यवस्थापन योग्य करणे. |
| SDG 13 | हवामान कृती (Climate Action) | जागतिक तापमान वाढ रोखण्यासाठी हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन (Greenhouse Gases) कमी करणे. |
| SDG 14 | पाण्याखालचे जीवन (Life Below Water) | महासागर, समुद्र आणि सागरी संसाधनांचे संवर्धन व शाश्वत वापर. |
| SDG 15 | जमिनीवरील जीवन (Life on Land) | जंगलांचे शाश्वत व्यवस्थापन, वाळवंटीकरण रोखणे आणि जैवविविधतेचा र्‍हास थांबवणे. |
| SDG 16 | शांतता, न्याय आणि मजबूत संस्था | सर्व स्तरांवर उत्तरदायी आणि पारदर्शक संस्थांची निर्मिती (भ्रष्टाचार निर्मूलन). |
| SDG 17 | ध्येयांसाठी भागीदारी (Partnerships) | जागतिक स्तरावर तंत्रज्ञान आणि निधीची देवाणघेवाण मजबूत करणे. |
३. भारतातील अंमलबजावणी: नीती आयोगाचा 'SDG इंडिया इंडेक्स' (SDG India Index)
भारतातील सर्व राज्यांमध्ये शाश्वत विकासाची स्पर्धा लावण्यासाठी आणि त्यांच्या प्रगतीचे मोजमाप करण्यासाठी नीती आयोगातर्फे 'SDG इंडिया इंडेक्स' अहवाल जाहीर केला जातो.
- राज्यांचे ४ मुख्य स्तर (Classification Ranges): गुण तालिकेनुसार राज्यांची विभागणी खालील चार प्रवर्गांत होते:
- १. आकांक्षी (Aspirant): गुण संख्या ० ते ४९ दरम्यान असणारे राज्य.
- २. कामगिरी करणारे (Performer): गुण संख्या ५० ते ६४ दरम्यान असणारे राज्य.
- ३. आघाडीचे (Front Runner): गुण संख्या ६५ ते ९९ दरम्यान असणारे राज्य. (महाराष्ट्र राज्य या आघाडीच्या प्रवर्गात अग्रस्थानी मोडते).
- ४. ध्येय साध्य करणारे (Achiever): १०० पैकी १०० पूर्ण गुण मिळवणारे राज्य (अजूनही भारताचे कोणतेही राज्य या स्तरावर पोहोचलेले नाही).
- सर्वोच्च कामगिरी करणारी राज्ये: नीती आयोगाच्या अद्ययावत रँकिंगनुसार, देशात शाश्वत विकास उद्दिष्टे साध्य करण्यात केरळ (Kerala) राज्य सातत्याने पहिल्या क्रमांकावर राहिले आहे, तर उत्तराखंड, तमिळनाडू आणि महाराष्ट्र हे पहिल्या पाच सर्वोत्तम कामगिरी करणाऱ्या राज्यांमध्ये आघाडीवर आहेत. तर सर्वात खराब कामगिरी (तळाचे स्थान) बिहार आणि झारखंड राज्यांची नोंदवली गेली आहे.
★ परीक्षेसाठी ट्रिकी TRAPS आणि गुंतागुंतीचे पैलू (MPSC Exam Insights)
- MDG आणि SDG मधील कोअर फरक ट्रॅप: विधानांच्या प्रश्नांमध्ये दोन्ही जागतिक उद्दिष्टांमधील फरक विचारला जातो:
- १. सहस्रक विकास उद्दिष्टे (MDGs) ही प्रामुख्याने विकसनशील आणि गरीब देशांसाठीच लागू करण्यात आली होती; तर शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) ही श्रीमंत, गरीब आणि मध्यम अशा जगातील सर्व देशांना समान लागू (Universally Applicable) आहेत.
- २. MDG मध्ये केवळ ८ उद्दिष्टे होती आणि पर्यावरणाचा भाग मर्यादित होता. SDG मध्ये १७ उद्दिष्टांसह हवामान बदल, शाश्वत ऊर्जा आणि आर्थिक विषमतेवर प्रचंड मोठा भर दिला गेला आहे.
- 'सहस्रक विकास लक्ष्यांचे' (MDGs) ८ प्रकार: परीक्षेमध्ये जुन्या ८ एमडीजी कलमांचे क्रमही जोड्या लावा प्रकारात विचारले जाऊ शकतात. त्यांचा क्रम संक्षिप्त रूपात: १. भूक व गरिबी निर्मूलन, २. सार्वत्रिक प्राथमिक शिक्षण, ३. लैंगिक समानता व महिला सक्षमीकरण, ४. बाल मृत्यू दर कमी करणे, ५. माता आरोग्य सुधारणे, ६. HIV/AIDS व मलेरिया नियंत्रण, ७. पर्यावरणीय शाश्वतता, आणि ८. विकासासाठी जागतिक भागीदारी.
- भारताचा 'पंचामृत' संकल्प (COP26 & Net Zero Targets): ग्लासगो येथील युनोच्या परिषदेत भारताने शाश्वत विकासाला गती देण्यासाठी 'पंचामृत' ध्येये जाहीर केली आहेत:
- १. भारताची बिगर-जीवाश्म (Non-fossil) ऊर्जा क्षमता ५०० गिगावॉट पर्यंत नेणे.
- २. २०३० पर्यंत भारताची ५०% ऊर्जा गरज नूतनीकरणक्षम (Renewable) ऊर्जेद्वारे पूर्ण करणे.
- ३. भारताचे कार्बन उत्सर्जन १ अब्ज टनाने कमी करणे.
- ४. सर्वात महत्त्वाचा अद्ययावत फॅक्ट: वर्ष २०७० पर्यंत भारताने 'नेट झिरो' (Net Zero - शून्य कार्बन उत्सर्जन) चे अंतिम उद्दिष्ट साध्य करण्याचे जाहीर केले आहे (जागतिक लक्ष्य २०५० आहे, भारताचा अपवाद २०७० आहे).
- ५ पी संकल्पना (The 5 Ps of SDG Framework): संयुक्त राष्ट्रांनुसार १७ एसडीजी उद्दिष्टे खालील ५ कोअर घटकांभोवती फिरतात: १. People (लोक/मानव), २. Planet (पृथ्वी/पर्यावरण), ३. Prosperity (समृद्धी/आर्थिक विकास), ४. Peace (शांतता), आणि ५. Partnership (जागतिक भागीदारी).
४. शाश्वत विकासापुढील प्रमुख जागतिक आव्हाने (Global Implementation Challenges)
- आर्थिक निधीचा प्रचंड तुटवडा (SDG Financing): विकसनशील आणि गरीब देशांना शाश्वत स्वच्छ ऊर्जा, पायाभूत सुविधा आणि आधुनिक आरोग्य सेवा उभारण्यासाठी अब्जावधी डॉलर्सच्या वित्तीय भांडवलाची आवश्यकता आहे, परंतु प्रगत देशांकडून जागतिक हरित हवामान निधी (Green Climate Fund) वेळेत उपलब्ध करून दिला जात नाही.
- भू-राजकीय संघर्ष आणि युद्धे: युक्रेन संघर्ष आणि मध्य पूर्वेतील युद्धजन्य परिस्थितीमुळे आंतरराष्ट्रीय अन्न सुरक्षा आणि ऊर्जा पुरवठा विस्कळीत झाला आहे. यामुळे अनेक देश शाश्वत ध्येयांऐवजी स्वतःच्या तात्पुरत्या आर्थिक सुरक्षेला प्राधान्य देत आहेत, ज्यामुळे 'अजेंडा २०३०' उद्दिष्टे वेळेत पूर्ण होणे कठीण बनले आहे.