सिंधू संस्कृतीच्या ऱ्हासानंतर भारतीय उपखंडात ज्या नवीन संस्कृतीचा उदय झाला, तिला वेदिक संस्कृती असे म्हणतात. MPSC पूर्व आणि मुख्य परीक्षेसाठी हा एक अत्यंत महत्त्वाचा ऐतिहासिक टप्पा आहे.

१. वेदिक काळाचे विभाजन

• ऋग्वेदिक काळ (पूर्व वेदिक काळ): इ.स.पू. १५०० ते १०००
• उत्तर वेदिक काळ: इ.स.पू. १००० ते ६००

२. वेदिक साहित्य (Vedic Literature)

महत्वाची टीप: 'सत्यमेव जयते' हे ब्रीदवाक्य मुंडक उपनिषदातून घेण्यात आले आहे.

३. राजकीय आणि सामाजिक व्यवस्था

राजकीय व्यवस्था:

सुरुवातीला समाज टोळ्यांमध्ये विभागलेला होता (जन). राजाला 'राजन्' म्हटले जाई. राजाच्या मदतीसाठी 'सभा' आणि 'समिती' या लोकशाही संस्था होत्या. उत्तर वेदिक काळात राज्याचे रूपांतर मोठ्या 'जनपदांमध्ये' झाले.

सामाजिक जीवन:

• वर्णव्यवस्था: ऋग्वेदिक काळात वर्णव्यवस्था व्यवसायावर आधारित होती, जी उत्तर वेदिक काळात जन्मावर आधारित आणि ताठर झाली.
• स्त्रियांचे स्थान: ऋग्वेदिक काळात स्त्रियांना शिक्षणाचा आणि सभेमध्ये सहभागी होण्याचा अधिकार होता (उदा. गार्गी, मैत्रेयी). उत्तर वेदिक काळात हा दर्जा खालावला.

४. आर्थिक आणि धार्मिक जीवन

अर्थव्यवस्था: पशुपालन हा मुख्य व्यवसाय होता. गाईला 'अघन्या' मानले जाई. नंतरच्या काळात शेती मुख्य व्यवसाय बनली. लोखंडाच्या (श्याम अयस) वापरामुळे कृषी क्षेत्रात क्रांती झाली.

धर्म: ऋग्वेदिक काळात निसर्गपूजा प्रचलित होती (इंद्र, अग्नी, वरुण). उत्तर वेदिक काळात प्रजापती, विष्णू आणि रुद्र (शिव) या देवांना महत्त्व प्राप्त झाले.

५. महत्त्वाच्या संज्ञा (Exam Points)

• कुलप: कुटुंबाचा प्रमुख.
• ग्रामणी: गावचा प्रमुख.
• बलि: राजाला दिला जाणारा कर (सुरुवातीला ऐच्छिक, नंतर सक्तीचा).
• निष्क: सोन्याचे दागिने किंवा नाणे.