Back to Hub
Practice
36 min read
Update

सामान्य विज्ञान (General Science) विषयाचे १२० अत्यंत महत्त्वाचे मुद्दे

MPSC Combine Group B: Science Core Pack 📱 Part 1 of 8: Human Physiology & Blood System 🧬 टप्पा १: मानवी शरीरशास्त्र आणि रक्ताभिसरण संस्था (Points 1-15) १. मान...

MPSC Free Academic Editorial Board

Content Verified for 2026 Syllabus Criteria

MPSC Combine Group B: Science Core Pack

📱 Part 1 of 8: Human Physiology & Blood System

🧬 टप्पा १: मानवी शरीरशास्त्र आणि रक्ताभिसरण संस्था (Points 1-15)

  1. १. मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी (Largest Gland) यकृत (Liver) ही असून ती पित्तरस (Bile Juice) तयार करण्याचे काम करते.
  2. २. मानवी शरीरातील सर्वात लहान हाड मध्य कर्णात (Middle Ear) असणारे स्टेप्स (Stapes / कडी) हे होय.
  3. ३. तांबड्या रक्तपेशींचा (RBC) सरासरी जीवनकाळ १२० दिवस एवढा असतो आणि त्यांची निर्मिती अस्थिमज्जेत (Bone Marrow) होते.
  4. ४. पांढऱ्या रक्तपेशींना (WBC) शरीराचे सैनिक पेशी म्हणतात, कारण त्या शरीरात शिरलेल्या रोगजंतूंविरुद्ध लढतात.
  5. ५. मानवी रक्तातील चार प्रमुख रक्तगटांचा (Blood Groups) शोध शास्त्रज्ञ कार्ल लँडस्टायनर यांनी १९०० मध्ये लावला.
  6. ६. राज्यघटनेच्या गाभ्याप्रमाणे विज्ञानात 'O' रक्तगट हा 'सर्वयोग्य दाता' (Universal Donor) म्हणून सर्वमान्य आहे.
  7. ७. कोणत्याही रक्तगटाचे रक्त स्वीकारू शकणारा 'AB' रक्तगट हा 'सर्वयोग्य ग्राही' (Universal Acceptor) म्हणून ओळखला जातो.
  8. ८. मानवी शरीरातील रक्ताभिसरण (Blood Circulation) प्रक्रियेचा सखोल शोध शास्त्रज्ञ विलियम हार्वे यांनी लावला.
  9. ९. मानवी हृदयाला रक्त शुद्धीकरणासाठी एकूण चार कप्पे (Two Auricles & Two Ventricles) असतात.
  10. १०. जलचर मत्स्य वर्गातील (Fishes) प्राण्यांचे हृदय अत्यंत साधे म्हणजेच केवळ दोन कप्प्यांचे बनलेले असते.
  11. ११. बेडूक यांसारख्या उभयचर (Amphibians) आणि सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या हृदयात सामान्यतः एकूण तीन कप्पे आढळतात.
  12. १२. सस्तन प्राणी (Mammals) आणि सर्व पक्षी वर्ग हे बाहेरील हवामानानुसार शरीराचे तापमान स्थिर ठेवणारे उष्ण रक्ताचे (Warm-blooded / Homeothermic) प्राणी आहेत.
  13. १३. सांधे असलेले पाय असणाऱ्या कीटक वर्गाचा समावेश असणारा आर्थ्रोपोडा (Arthropoda) हा प्राणीसृष्टीतील सर्वात मोठा संघ आहे.
  14. १४. कीटक वर्गात येणाऱ्या सामान्य झुरळाच्या (Cockroach) हृदयात सर्वाधिक म्हणजेच एकूण १३ लहान कप्पे असतात.
  15. १५. मऊ शरीर रचना असणारा आणि निळे रक्त असणारा ऑक्टोपस हा वैशिष्ट्यपूर्ण प्राणी मॉलस्का (Mollusca) या संघात मोडतो.

MPSC Combine Group B: Science Core Pack

📱 Part 2 of 8: Cell Biology & Human Physiology

🧬 टप्पा २: पेशीशास्त्र आणि मानवी शरीरक्रियाशास्त्र (Points 16-30)

  1. १६. मानवी शरीरातील संदेश वहनाचे कार्य करणारी सर्वात लांब आणि मोठी पेशी म्हणजे चेतापेशी (Neuron) ही आहे.
  2. १७. पेशीचे श्वसन केंद्र आणि ऊर्जेचे निर्मिती केंद्र (Powerhouse of the Cell) म्हणून तंतुकणिका (Mitochondria) ओळखली जाते.
  3. १८. टाकाऊ पदार्थांचे पचन करणाऱ्या आणि जुन्या पेशी अंगकांना नष्ट करणाऱ्या भागाला पेशीची आत्मघातकी पिशवी म्हणजेच लायसोसोम्स (Lysosomes) म्हणतात.
  4. १९. मानवी शरीरातील प्रत्येक कायिक पेशीच्या केंद्रकात एकूण २३ जोड्या (एकूण ४६ गुणसूत्रे / Chromosomes) आढळतात.
  5. २०. मानवी लाळेमध्ये असणारे पाचक एन्झाईम म्हणजेच टायलीन (Salivary Amylase) हे पिष्टमय पदार्थांचे (💥स्टार्च) रूपांतर माल्टोज या शर्करेत करते.
  6. २१. जठराच्या (Stomach) भित्तिकांमधून स्रवणारे पेप्सिन (Pepsin) हे संप्रेरक प्रथिनांच्या (Proteins) रासायनिक पचनासाठी अत्यंत आवश्यक असते.
  7. २२. रक्तातील ग्लुकोजची पातळी नियंत्रित ठेवणाऱ्या इन्सुलिन (Insulin) या संप्रेरकाच्या कमतरतेमुळे माणसाला मधुमेह (Diabetes Mellitus) हा आजार होतो.
  8. २३. मानवी शरीरासाठी इन्सुलिन आणि ग्लुकागॉन या संप्रेरकांची निर्मिती करण्याचे मुख्य कार्य स्वादुपिंड (Pancreas) या ग्रंथीतील आयलेट्स ऑफ लँगरहान्स पेशी करतात.
  9. २४. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मानकांनुसार निरोगी आणि प्रौढ मानवाचा सरासरी रक्तदाब (Blood Pressure) १२०/८० mmHg एवढा असायला हवा.
  10. २५. मानवी शरीरातील रक्तवाहिन्यांवर पडणारा दाब मोजण्यासाठी वैद्यकीय क्षेत्रात स्फिग्मोमॅनोमीटर (Sphygmomanometer) हे उपकरण वापरतात.
  11. २६. रक्तातील लाल पेशींच्या किंवा हिमोग्लोबिनच्या तीव्र कमतरतेमुळे मानवी शरीराला ऑक्सिजन पुरवठा कमी पडतो, या आजाराला ॲनिमिया (Anemia / पांढुरोग) म्हणतात.
  12. २७. लाल रक्तपेशींमध्ये असणाऱ्या श्वसन रंगद्रव्यामध्ये म्हणजेच हिमोग्लोबिनमध्ये मुख्य रासायनिक केंद्र म्हणून लोह (Iron / Fe) हा धातू घटक असतो.
  13. २८. मानवी शरीरातील हाडांच्या संरचनेसाठी आणि दातांच्या कडकपणासाठी कॅल्शियम (Ca) आणि फॉस्फरस (P) हे दोन मूलद्रव्ये अत्यंत आवश्यक असतात.
  14. २९. जगात जीवाणू संसर्गावर मात करणाऱ्या पहिल्या 'पेनिसिलिन' (Penicillin) या अँटीबायोटिकचा शोध शास्त्रज्ञ अलेक्झांडर फ्लेमिंग यांनी १९२८ मध्ये लावला.
  15. ३०. रक्तातील प्लेटलेट्स (Platelets / रक्तपट्टीका) या मुख्यत्वे दुखापत झालेल्या ठिकाणी रक्त गोठवण्याचे (Blood Clotting) अत्यंत महत्त्वपूर्ण कार्य करतात.

MPSC Combine Group B: Science Core Pack

📱 Part 3 of 8: Vitamins & Deficiency Diseases

🧬 टप्पा ३: जीवनसत्त्वे आणि अभावात्मक आजार (Points 31-45)

  1. ३१. जीवनसत्त्व अ (Retinol) च्या तीव्र अभावामुळे डोळ्यांचे आजार जसे की रातांधळेपणा (Night Blindness) आणि झेरोफ्थॅल्मिया होतात.
  2. ३२. जीवनसत्त्व ब१ (Thiamine) च्या कमतरतेमुळे मज्जासंस्थेवर परिणाम होऊन माणसाला बेरीबेरी हा गंभीर आजार उद्भवतो.
  3. ३३. जीवनसत्त्व क (Ascorbic Acid) च्या अभावामुळे शरीरातील दात आणि हिरड्यांमधून रक्त येणे म्हणजेच स्कर्वी (Scurvy) हा रोग होतो.
  4. ३४. सूर्यप्रकाशापासून त्वचेत तयार होणाऱ्या जीवनसत्त्व ड (Calciferol) च्या अभावामुळे लहान मुलांमध्ये हाडे ठिसूळ होण्याचा आजार म्हणजेच मुडदूस (Rickets) होतो.
  5. ३५. पेशींच्या पुनरुत्पादनासाठी आवश्यक असणाऱ्या जीवनसत्त्व इ (Tocopherol) च्या कमतरतेमुळे मानवी शरीरात वांझपणा किंवा स्नायूंची कमजोरी निर्माण होते.
  6. ३६. दुखापत झाल्यास रक्त गोठण्याच्या (Prothrombin निर्मिती) प्रक्रियेसाठी जीवनसत्त्व के (Phylloquinone) अत्यंत आवश्यक मानले जाते.
  7. ३७. रासायनिक गुणधर्मानुसार शरीरातील अतिरिक्त भाग मूत्राद्वारे सहज बाहेर टाकले जाणारे 'ब' आणि 'क' जीवनसत्त्वे हे पाण्यात विरघळणारे (Water Soluble) आहेत.
  8. ३८. शरीरातील यकृतामध्ये व मेद उतींमध्ये दीर्घकाळ साठवले जाणारे 'अ', 'ड', 'इ', 'के' (A, D, E, K) जीवनसत्त्वे हे मेदात विरघळणारे (Fat Soluble) आहेत.
  9. ३९. फुफ्फुसांवर ताण आणणारा अत्यंत संसर्गजन्य क्षयरोग (TB) हा प्रामुख्याने मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलॉसिस या विशिष्ट जिवाणूमुळे (Bacteria) होणारा आजार आहे.
  10. ४०. नवजात बालकांचे क्षयरोगापासून रक्षण करण्यासाठी रुग्णालयात जन्म झाल्याबरोबर लगेच BCG (Bacillus Calmette-Guérin) लस दिली जाते.
  11. ४१. दूषित अन्न आणि अस्वच्छ पाण्यामुळे होणारा टायफॉईड (विषमज्वर) हा प्रामुख्याने साल्मोनेला टायफी या घातक जिवाणूमुळे होणारा संसर्गजन्य रोग आहे.
  12. ४२. रुग्णाला टायफॉईड हाच आजार झाला आहे की नाही, याचे अचूक निदान करण्यासाठी वैद्यकीय प्रयोगशाळेत 'विडाॅल टेस्ट' (Widal Test) केली जाते.
  13. ४३. दुधाचे दह्यामध्ये रूपांतर करण्याच्या आणि लॅक्टोज शर्करेचे लॅक्टिक आम्लात रूपांतर करण्याच्या प्रक्रियेत लॅक्टोबॅसिलस हे फायदेशीर जिवाणू कार्य करतात.
  14. ४४. मानवी शरीराची नैसर्गिक प्रतिकारशक्ती नष्ट करणारा एड्स (AIDS) हा रोग प्रामुख्याने HIV (Human Immunodeficiency Virus) या रेट्रोव्हायरसमुळे होतो.
  15. ४५. एड्स या आजाराची प्राथमिक स्तरावर पडताळणी करण्यासाठी प्रतिपिंडांच्या रचनेवर आधारित असणारी 'एलिसा टेस्ट' (ELISA Test) केली जाते.

MPSC Combine Group B: Science Core Pack

📱 Part 4 of 8: Pathogens & Plant Kingdoms

🧬 टप्पा ४: रोगजंतू आणि वनस्पती वर्गीकरण (Points 46-60)

  1. ४६. रेबीज (Rabies) हा रोग पिसाळलेला प्राणी चावल्यामुळे शरीरात रॅब्डो व्हायरस (Rhabdovirus) चा संसर्ग झाल्याने होतो; याला 'हायड्रोफोबिया' (पाण्याची भीती) असेही म्हणतात.
  2. ४७. रेबीज या प्राणघातक आजारावरील अत्यंत गुणकारी आणि सुरक्षित अशा रेबीज प्रतिबंधक लसीचा शोध सुप्रसिद्ध फ्रेंच शास्त्रज्ञ लुई पाश्चर यांनी लावला.
  3. ४८. हिवाळा व पावसाळ्यात उद्भवणारा हिवताप म्हणजेच मलेरिया (Malaria) हा आजार प्लास्मोडियम (Plasmodium) या एकपेशीय आदिजीवामुळे (Protozoa) होतो.
  4. ४९. मलेरियाचा प्रादुर्भाव समाजात प्रामुख्याने निरोगी व्यक्तीला ॲनॉफिलीस (Anopheles) डासाची मादी चावल्यामुळे आदिजीवांचे संक्रमण रक्तामध्ये झाल्याने होतो.
  5. ५०. पाय हत्तीसारखे सुजवणारा आणि पाय लाकडासारखा कडक बनवणारा हत्तीरोग (Filariasis) हा आजार प्रामुख्याने क्युलेक्स (Culex) प्रकारच्या डासाच्या दंशामुळे आणि कृमीच्या प्रसारामुळे होतो.
  6. ५१. अचानक रक्तातील प्लेटलेट्स कमी करणारा डेंग्यू (Dengue) आणि सांधे दुखवणारा चिकनगुनिया या दोन्ही विषाणूजन्य रोगांचा प्रसार इडीस इजिप्ती (Aedes aegypti) या डासांमुळे होतो.
  7. ५२. उच्च वनस्पतींमध्ये मुळांनी शोषलेले पाणी आणि आवश्यक खनिजे खोडावाटे संपूर्ण पानांपर्यंत वाहून नेण्याचे काम जलवाहिन्या (Xylem Tissues) करतात.
  8. ५३. पानांनी सूर्यप्रकाशात तयार केलेले सेंद्रिय अन्न संपूर्ण वनस्पती शरीराच्या इतर भागांना पोहोचवण्याचे मुख्य कार्य रसवाहिन्या (Phloem Tissues) करतात.
  9. ५४. प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) प्रक्रियेत हिरव्या वनस्पती हवेतील कार्बन डायऑक्साइड (CO2) वायू शोषून घेतात व हवेत श्वसनासाठी शुद्ध ऑक्सिजन (O2) बाहेर सोडतात.
  10. ५५. प्रकाशसंश्लेषणाचे मुख्य केंद्र असणाऱ्या वनस्पतींच्या हरितद्रव्यामध्ये (Chlorophyll) रासायनिक रचनेचा गाभा म्हणून प्रामुख्याने मॅग्नेशियम (Mg) हा धातू केंद्रस्थानी आढळतो.
  11. ५६. स्पायरोगायरासारखे साधे शेवाळ (Algae) ज्यांना वास्तविक मूळ, खोड किंवा पाने नसतात, अशा वनस्पतींचा समावेश वर्गीकरणातील थॅलोफायटा (Thallophyta) या प्राचीन संकुलात होतो.
  12. ५७. प्रजननासाठी ओलसर जमिनीची व पाण्याची गरज भासणाऱ्या मोससारख्या ब्रायोफायटा (Bryophyta) गटातील अत्यंत साध्या वनस्पतींना 'वनस्पती सृष्टीचे उभयचर' (Amphibians of Plant Kingdom) म्हणतात.
  13. ५८. झाडांचे अंदाजे वय निश्चित करण्यासाठी शास्त्रज्ञ त्यांच्या मुख्य खोडाचा छेद घेऊन आतील वर्तुळाकार कड्यांची म्हणजेच वार्षिक वाढ वलये (Annual Growth Rings) ची संख्या मोजतात.
  14. ५९. वनस्पती पानांद्वारे हवेत सोडून देत असणारे बाष्पोत्सर्जन (Transpiration / पाण्याचे बाष्पीभवन) मोजण्यासाठी विज्ञानात प्रामुख्याने पोटोमीटर (Potometer) हे विशिष्ट उपकरण वापरतात.
  15. ६०. मानवी हृदयाची धडधड किंवा अनियंत्रित झालेले ठोके पुन्हा नियमित व नियंत्रित ठेवण्यासाठी छातीजवळ शस्त्रक्रिया करून पेसमेकर (Pacemaker) हे छोटे इलेक्ट्रॉनिक उपकरण बसवले जाते.

MPSC Combine Group B: Science Core Pack

📱 Part 5 of 8: Physics Fundamentals - Light & Sound

⚡ टप्पा ५: भौतिकशास्त्र - प्रकाश, ध्वनी आणि गतीचे नियम (Points 61-75)

  1. ६१. प्रकाशाचा हवेतील किंवा निर्वात पोकळीतील सर्वोच्च वेग अंदाजे ३ लाख किमी प्रति सेकंद (3 × 108 m/s) एवढा अफाट असतो.
  2. ६२. सूर्यापासून निघालेला प्रकाश पृथ्वीच्या पृष्ठभागापर्यंत पोहोचण्यासाठी साधारणपणे ८ मिनिटे २० सेकंद (एकूण ५०० सेकंद) एवढा वेळ घेतो.
  3. ६३. रात्रीच्या वेळी आकाशातील ताऱ्यांचे लुकलुकणे हे प्रामुख्याने वातावरणातील हवेच्या थरांमुळे होणाऱ्या प्रकाशाच्या अपवर्तन (Refraction) या गुणधर्मामुळे घडते.
  4. ६४. काचेच्या लोलकातून (Prism) जाताना पांढऱ्या सूर्यप्रकाशाचे तांबड्यापासून जांभळ्यापर्यंतच्या सात रंगांत नैसर्गिक विभाजन होण्याच्या प्रक्रियेला प्रकाशाचे अपस्करण (Dispersion) म्हणतात.
  5. ६५. निकटदृष्टिता (Myopia - जवळचे दिसते पण दूरचे अस्पष्ट दिसते) हा डोळ्यांचा दोष पूर्णपणे सुधारण्यासाठी चष्म्यामध्ये नेहमी अंतर्वक्र भिंगाचा (Concave Lens) वापर करतात.
  6. ६६. दूरदृष्टिता (Hypermetropia - दूरचे स्पष्ट दिसते पण जवळचे अस्पष्ट दिसते) हा दोष घालवण्यासाठी डोळ्यांच्या चष्म्यात नेहमी बहीर्वक्र भिंगाचा (Convex Lens) उपयोग केला जातो.
  7. ६७. चारचाकी गाड्यांच्या साईड मिररमध्ये (मागून येणारी वाहने स्पष्ट व सरळ पाहण्यासाठी) नेहमी क्षेत्र विस्तार जास्त असणारा बहिर्वक्र आरसा (Convex Mirror) बसवलेला असतो.
  8. ६८. माध्यमातील कणांच्या कंपनांमुळे पुढे सरकणारा मानवी ध्वनी (Sound) हा प्रामुख्याने एक प्रकारचा अनुतरंग (Longitudinal Wave) मानला जातो.
  9. ६९. ध्वनीच्या प्रसरणासाठी नेहमी कोणत्या ना कोणत्या भौतिक माध्यमाची गरज असते; त्यामुळे निर्वात पोकळीतून (Vacuum) ध्वनी मुळीच प्रवास करू शकत नाही.
  10. ७०. कणांची घनता आणि जडत्व अधिक असल्यामुळे ध्वनीचा प्रसार होण्याचा वेग सर्वाधिक स्थायू (Solid) माध्यमामध्ये असतो, तर वायू माध्यमात तो सर्वात कमी असतो.
  11. ७१. सामान्य मानवी कान केवळ २० Hz ते २०,००० Hz (श्रवणीय ध्वनी) या मर्यादेतील वारंवारतेचाच ध्वनी सहज ऐकू शकतो.
  12. ७२. मानवी कानाच्या क्षमतेपलीकडील २०,००० Hz पेक्षा जास्त वारंवारतेच्या ध्वनीला श्राव्यातीत ध्वनी (Ultrasonic Sound) म्हणतात, जो कुत्रे किंवा वटवाघूळ सहज ऐकू शकतात.
  13. ७३. समुद्राची खोली मोजण्यासाठी आणि पाण्याखालील वस्तू शोधण्यासाठी अल्ट्रासोनिक तरंगांवर आधारित असणारे सोनार (SONAR - Sound Navigation and Ranging) तंत्रज्ञान वापरतात.
  14. ७४. ध्वनीची हवेतील किंवा वातावरणातील प्रत्यक्ष तीव्रता (Loudness) मोजण्यासाठी विज्ञानात अधिकृतरीत्या डेसिबल (dB) हे एकक वापरले जाते.
  15. ७५. विजेच्या दिव्यामध्ये (Electric Bulb) प्रकाश निर्माण करण्यासाठी अत्यंत उच्च वितळण बिंदू असणारा आणि जळणारा टंगस्टन (W) या धातूची फिलामेंट तार वापरली जाते.

MPSC Combine Group B: Science Core Pack

📱 Part 6 of 8: Electricity, Gravitation & Chemistry Basics

⚡ टप्पा ६: विद्युत प्रवाह, गुरुत्वाकर्षण आणि रसायनशास्त्र प्रारंभ (Points 76-90)

  1. ७६. परिपथामधून वाहणारा विद्युत प्रवाह मोजण्यासाठी नेहमी सर्किटमध्ये अमीटर (Ammeter) हे उपकरण एकसर जोडणीत (Series Combination) जोडतात.
  2. ७७. विद्युत प्रवाहाला होणारा अडथळा म्हणजेच विद्युत रोधाचे (Electrical Resistance) SI पद्धतीतील अधिकृत एकक ओहम (Ohm / Ω) हे आहे.
  3. ७८. न्यूटनच्या गतीविषयक पहिल्या नियमाला जडत्वाचा नियम (Law of Inertia) असेही म्हणतात, जो वस्तूची मूळ स्थिती बदलण्यास होणाऱ्या विरोधाशी संबंधित आहे.
  4. ७९. प्रत्येक क्रियेला तितकेच आणि विरुद्ध दिशेने कार्य करणारे प्रतिक्रिया बल असते, हा न्यूटनचा गतीविषयक तिसरा नियम रॉकेट प्रक्षेपणाच्या (Rocket Propulsion) कार्यात वापरला जातो.
  5. ८०. पृथ्वीच्या गुरुत्वीय आकर्षण शक्तीमुळे निर्माण होणाऱ्या गुरुत्वीय त्वरणाचे (g) मूल्य पृथ्वीच्या केंद्रभागापाशी नेहमी शून्य (0) असते.
  6. ८१. मूलद्रव्यांचे वर्गीकरण करण्यासाठी आधुनिक आवर्तसारणीचा (Modern Periodic Table) शोध शास्त्रज्ञ हेन्री मोसले यांनी लावला, जी मूलद्रव्यांच्या अणुअंकावर आधारित आहे.
  7. ८२. सामान्यतः सर्व धातू स्थायू रूपात असतात, परंतु पारा (Mercury / Hg) हा एकमेव धातू खोलीच्या तापमानाला द्रव (Liquid) अवस्थेत आढळतो.
  8. ८३. आवर्तसारणीतील अधातूंपैकी ब्रोमीन (Bromine / Br) हा एकमेव अधातू सामान्य खोलीच्या तापमानाला द्रव अवस्थेत सापडतो.
  9. ८४. आधुनिक आवर्तसारणीमधील पहिल्या गणात असणारा आणि सर्वात कमी घनता असणारा सर्वात हलका धातू लिथियम (Li) हा आहे.
  10. ८५. आवर्तसारणीमध्ये सर्वाधिक अणूभार आणि प्रचंड घनता असणारा सर्वात जड नैसर्गिक धातू ऑस्मियम (Os) हा मानला जातो.
  11. ८६. द्रावणाची रासायनिक आम्लता किंवा आम्लारीता (Acidic/Basic nature) मोजण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या ० ते १४ अंकांपर्यंतच्या pH पट्टीचा शोध शास्त्रज्ञ सोरेन्सन यांनी लावला.
  12. ८७. कोणताही रासायनिक आम्ल किंवा आम्लारी गुणधर्म नसणाऱ्या उदासीन द्रावणाचे (उदा. शुद्ध पाण्याचे) pH मूल्य नेहमी बरोबर ७ इतके असते.
  13. ८८. चवीला अत्यंत आंबट असणाऱ्या लिंबू, संत्री आणि मोसंबी यांसारख्या सायट्रस फळांमध्ये प्रामुख्याने सायट्रिक आम्ल (Citric Acid) मोठ्या प्रमाणात आढळते.
  14. ८९. घरांमध्ये स्वयंपाकात वापरल्या जाणाऱ्या चिंचेमध्ये आणि कच्च्या आंब्यामध्ये प्रामुख्याने टार्टारिक आम्ल (Tartaric Acid) हे सेंद्रिय आम्ल असते.
  15. ९०. जंगलातील किंवा घरातील लाल मुंग्या चावल्यानंतर त्वचेची आग होण्यामागे मुंग्यांच्या दंशामध्ये असणारे फॉर्मिक आम्ल (Methanoic Acid) कारणीभूत असते.

MPSC Combine Group B: Science Core Pack

📱 Part 7 of 8: Applied Chemistry, Alloys & Fuel Gases

⚡ टप्पा ७: उपयोजित रसायनशास्त्र, संमिश्र धातू आणि इंधन वायू (Points 91-105)

  1. ९१. दमट हवेच्या संपर्कात आल्यामुळे लोखंडाचे गंजणे (Rusting) ही एक रासायनिक प्रक्रिया असून ते रासायनिक दृष्ट्या लोहाचे ऑक्सिडेशन (Oxidation of Iron) होय.
  2. ९२. इमारतींचे आणि पुलांचे लोखंड गंजू नये म्हणून त्यावर जस्ताचा (Zinc) अत्यंत पातळ थर देण्याच्या प्रक्रियेला विज्ञानात गॅल्व्हनायझेशन (Galvanization) म्हणतात.
  3. ९३. कपडे धुण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वाशिंग सोड्याचे अधिकृत रासायनिक नाव सोडियम कार्बोनेट (Na2CO3) हे आहे.
  4. ९४. स्वयंपाकात भजी किंवा केक मऊ करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या बेकिंग सोड्याचे रासायनिक नाव सोडियम बायकार्बोनेट (NaHCO3) हे होय.
  5. ९५. खनिज क्षेत्रात आढळणारे प्रसिद्ध बॉक्साईट (Bauxite) हे प्रामुख्याने ॲल्युमिनियम (Al) या अत्यंत हलक्या धातूचे मुख्य धातुक (Ore) आहे.
  6. ९६. भांडी बनवण्यासाठी वापरले जाणारे पितळ (Brass) हे संमिश्र प्रामुख्याने तांबे (Copper) आणि जस्त (Zinc) यांच्या एकत्रिकरणातून बनवले जाते.
  7. ९७. जुनी नाणी आणि पदके बनवण्यासाठी वापरले जाणारे कास्य (Bronze) हे संमिश्र धातू प्रामुख्याने तांबे (Copper) आणि कथिल (Tin) यांच्या मिश्रणातून तयार होते.
  8. ९८. आपल्या घरातील एलपीजी (LPG) गॅस सिलिंडरमध्ये मुख्य ज्वलनशील घटक म्हणून प्रामुख्याने ब्युटेन (Butane) आणि प्रोपेन (Propane) हे वायू उच्च दाबाखाली द्रव रूपात भरलेले असतात.
  9. ९९. ग्रामीण भागातील बायोगॅस संयंत्रात आणि नैसर्गिक दलदलीच्या भागात प्रामुख्याने आढळणारा अत्यंत ज्वलनशील वायू म्हणजे मिथेन (CH4 / मार्स गॅस) होय.
  10. १००. सूर्य आणि इतर ताऱ्यांवर सातत्याने अथांग प्रकाश व उष्णता निर्मिती होण्यामागे हायड्रोजन अणूंचे हेलियममध्ये रूपांतर होणारी न्यूक्लिअर फ्युजन (Nuclear Fusion / केंद्रकीय संमेलन) ही प्रक्रिया कारणीभूत असते.
  11. १०१. लाकडाचा किंवा कोळशाचा अपूर्ण ज्वलन झाल्यामुळे हवेत सुटणारा आणि मानवी शरीरातील रक्ताची ऑक्सिजन वहन क्षमता थांबवणारा अत्यंत विषारी वायू म्हणजे कार्बन मोनॉक्साइड (CO) होय.
  12. १०२. अग्निशामक नळकांड्यांमध्ये आग विझवण्यासाठी उच्च दाबाखाली असणारा कोणता वायू बाहेर सोडला जातो असे विचारल्यास त्याचे अचूक उत्तर कार्बन डायऑक्साइड (CO2) हे आहे.
  13. १०३. पाणी शुद्धीकरणाच्या प्रक्रियेत आणि सार्वजनिक जलतरण तलावातील जिवाणू मारण्यासाठी प्रामुख्याने जंतुनाशक म्हणून क्लोरिन (Cl) वायूचा वापर केला जातो.
  14. १०४. चिप्सच्या आणि खाद्यपदार्थांच्या पाकिटातील अन्न जास्त काळ टिकून राहावे आणि त्याचे ऑक्सिडेशन होऊ नये म्हणून पॅकेटमध्ये नायट्रोजन (N2) वायू भरलेला असतो.
  15. १०५. वातावरणातील ओझोन (O3) वायूचा थर सूर्यापासून येणाऱ्या घातक अशा अतिनील किरणांना (UV Rays) शोषून घेऊन पृथ्वीवरील सजीवांचे रक्षण करतो.

MPSC Combine Group B: Science Core Pack

📱 Part 8 of 8: Nuclear Physics, Instruments & Core Inventions

⚡ टप्पा ८: अणुभौतिकशास्त्र, वैज्ञानिक उपकरणे आणि शोध (Points 106-120)

  1. १०६. निसर्गातील युरेनियम आणि थोरियम यांसारख्या जड मूलद्रव्यांमधून उत्स्फूर्तपणे बाहेर पडणाऱ्या घातक किरणांच्या गुणधर्माला किरणोत्सारिता (Radioactivity) म्हणतात, ज्याचा शोध हेन्री बेक्वेरेल यांनी लावला.
  2. १०७. कर्करोगासारख्या (Cancer) अत्यंत गंभीर आजारावरील रेडिएशन उपचारांमध्ये प्रामुख्याने कोबाल्ट-६० (Cobalt-60) या कृत्रिम किरणोत्सारी समस्थानिकाचा (Isotope) सर्रास वापर केला जातो.
  3. १०८. अत्यंत प्राचीन वस्तूंचे, जीवाश्मांचे किंवा उत्खननात सापडलेल्या हाडांचे अचूक वय मोजण्यासाठी पुरातत्व विज्ञानात कार्बन डेटिंग (Carbon-14 Method) तंत्रज्ञान वापरतात.
  4. १०९. समुद्रात किंवा नदीत बुडलेली जहाजे आणि शत्रूच्या पाणबुड्यांचा अचूक मार्ग शोधण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सोनार यंत्रणेत अल्ट्रासोनिक (Ultrasonic) ध्वनी लहरींचा वापर केला जातो.
  5. ११०. वातावरणातील हवेचा असणारा नैसर्गिक दाब (Atmospheric Pressure) अचूकपणे मोजण्यासाठी भौतिकशास्त्रात बॅरोमीटर (Barometer) हे उपकरण वापरले जाते.
  6. १११. दुधाची शुद्धता किंवा दुधामध्ये असणारे पाण्याचे ढोबळ प्रमाण तपासण्यासाठी दुग्ध व्यवसायात लॅक्टोमीटर (Lactometer) या यंत्राचा वापर केला जातो.
  7. ११२. भूकंपाच्या धक्क्यांची किंवा लहरींची तीव्रतेसह अचूक नोंद घेण्यासाठी जमिनीवर सिस्मोग्राफ (Seismograph) हे यंत्र बसवले जाते आणि त्याची तीव्रता रिश्टर स्केलवर मोजतात.
  8. ११३. मानवी डोळ्यांना सहजासहजी न दिसणारे अतिसूक्ष्म जिवाणू, कवक किंवा पेशींचे भाग स्पष्टपणे मोठे करून पाहण्यासाठी प्रयोगशाळेत संयुक्त सूक्ष्मदर्शक (Compound Microscope) वापरतात.
  9. ११४. विमानाचा हवेतील जमिनीपासूनचा प्रत्यक्ष उंचावरील वेग किंवा उंची मोजण्यासाठी कॉकपिटमध्ये प्रामुख्याने अल्टीमीटर (Altimeter) हे यंत्र वापरले जाते.
  10. ११५. वनस्पतींच्या खोडांची होणारी अत्यंत सूक्ष्म किंवा दैनिक वाढ अचूकपणे मोजण्यासाठी वनस्पतीतज्ज्ञ क्रेसकोग्राफ (Crescograph) हे यंत्र वापरतात, ज्याचा शोध भारतीय शास्त्रज्ञ जगदीशचंद्र बोस यांनी लावला.
  11. ११६. सौर ऊर्जा किंवा सौर बॅटरीच्या निर्मितीमध्ये सूर्याचा प्रकाश शोषून घेऊन थेट त्याचे विजेत रूपांतर करण्यासाठी प्रामुख्याने अर्धवाहक असणाऱ्या सिलिकॉन (Si) मूलद्रव्याचा वापर केला जातो.
  12. ११७. पाण्याच्या पृष्ठभागावर किंवा समुद्रात पसरलेले तेल जलद गतीने शोषून घेऊन पाणी स्वच्छ करण्यासाठी वैज्ञानिक क्षेत्रात 'ऑइल झॅपर' (Oil Zapper) या जिवाणू तंत्रज्ञानाचा यशस्वी वापर केला जातो.
  13. ११८. मानवी शरीराच्या अंतर्गत असणाऱ्या हाडांचे किंवा अवयवांचे फ्रॅक्चर तपासण्यासाठी वैद्यकीय क्षेत्रात वापरल्या जाणाऱ्या क्ष-किरणांचा (X-Rays) शोध शास्त्रज्ञ विल्हेल्म रॉन्टजेन यांनी लावला.
  14. ११९. मानवी मेंदूच्या अंतर्गत असणाऱ्या लहरी किंवा विसंगती तपासण्यासाठी आणि फिट्स येण्यामागचे कारण शोधण्यासाठी वैद्यकीय तपासणीत EEG (Electroencephalogram) चा वापर केला जातो.
  15. १२०. मानवी हृदयाची नैसर्गिक गती, अंतर्गत कप्प्यांची कार्यक्षमता आणि झडपांचे काम ग्राफद्वारे मोजण्यासाठी दवाखान्यात प्रामुख्याने ECG (Electrocardiogram) चा वापर केला जातो.

Syllabus Blueprint Targets

Log this high-yield news block inside your personal 2026 progress dashboard.

Recommended Analysis Streams

Typing1

03/07/2026

Computer typing Mcqs1

03/07/2026

चालू घडामोडी (Current Affairs) विषयाचे १२० अत्यंत महत्त्वाचे मुद्दे

12/06/2026

Syllabus Matrix

Complete today's tracking checklist →

Mock Evaluation

Solve related topic MCQs live →

Student Discussion Boards

Join active classroom spaces to clear micro doubts

Peer Discussion Forum (0)

No questions logged on this thread yet. Be the first to start the chat!