MPSC Combine Group B: Geography Core Pack
📱 Part 1 of 3: Political & Administrative Layout
🌍 टप्पा १: राजकीय आणि प्रशासकीय भूगोल (Points 1-40)
- १. महाराष्ट्राचे एकूण भौगोलिक क्षेत्रफळ ३,०७,७१३ चौ.किमी असून देशाचा एकूण ९.३६% भाग महाराष्ट्राने व्यापला आहे.
- २. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने राजस्थान व मध्य प्रदेश नंतर भारतामध्ये महाराष्ट्राचा तिसरा (3rd) क्रमांक लागतो.
- ३. महाराष्ट्राचा अक्षवृत्तीय विस्तार १५°४४' उत्तर ते २२°६' उत्तर अक्षवृत्त असा आहे.
- ४. महाराष्ट्राचा रेखावृत्तीय विस्तार ७२°६' पूर्व ते ८०°९' पूर्व रेखावृत्त असा आहे.
- ५. महाराष्ट्राची पूर्व-पश्चिम लांबी सुमारे ८०० किमी असून दक्षिण-उत्तर रुंदी सुमारे ७०० किमी आहे.
- ६. महाराष्ट्राला एकूण ७२० किमी लांबीचा अरबी समुद्राचा सरळ 'रिया' प्रकारचा किनारा लाभला आहे.
- ७. समुद्रकिनाऱ्याची सर्वाधिक लांबी रत्नागिरी (२३७ किमी) जिल्ह्याला लाभली आहे.
- ८. १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्राची स्थापना झाली, तेव्हा राज्यात २६ जिल्हे व ४ प्रशासकीय विभाग होते; सध्या राज्यात ३६ जिल्हे आणि ६ प्रशासकीय विभाग आहेत.
- ९. क्षेत्रफळाने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा अहमदनगर असून सर्वात लहान जिल्हा मुंबई शहर आहे.
- १०. महाराष्ट्रात सर्वाधिक जिल्हे असणारा प्रशासकीय विभाग छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) असून त्यात एकूण ८ जिल्हे आहेत.
- ११. कोकण विभागात एकूण ७ जिल्हे असून क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने हा महाराष्ट्रातील सर्वात लहान प्रशासकीय विभाग आहे.
- १२. महाराष्ट्रातील ३६ वा जिल्हा म्हणून १ ऑगस्ट २०१४ रोजी ठाणे जिल्ह्यातून पालघर जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.
- १३. महाराष्ट्राच्या उत्तरेला मध्य प्रदेश राज्य असून त्याला राज्यातील सर्वाधिक ८ जिल्ह्यांच्या सीमा स्पर्श करतात.
- १४. महाराष्ट्राच्या वायव्येला गुजरात, पूर्वेला छत्तीसगड, आग्नेयेला तेलंगणा आणि दक्षिणेला गोवा व कर्नाटक ही राज्ये आहेत.
- १५. गोंदिया आणि गडचिरोली या दोन्ही जिल्ह्यांच्या सीमा पूर्वेकडील छत्तीसगड राज्याला लागून आहेत.
- १६. दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची सीमा गोवा राज्याला लागून आहे.
- १७. नांदेड आणि यवतमाळ या जिल्ह्यांच्या सीमा आग्नेयेकडील तेलंगणा राज्याला स्पर्श करतात.
- १८. धुळे व नंदुरबार या दोन्ही जिल्ह्यांच्या सीमा गुजरात आणि मध्य प्रदेश या दोन्ही राज्यांना जोडलेल्या आहेत.
- १९. महाराष्ट्रात सर्वात कमी तालुके असणारा जिल्हा मुंबई उपनगर (३ तालुके - अंधेरी, बोरीवली, कुर्ला) हा आहे; मुंबई शहरात एकही तालुका नाही.
- २०. नांदेड आणि यवतमाळ या दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये प्रत्येकी सर्वाधिक १६ तालुके आहेत.
- २१. औरंगाबाद जिल्ह्याचे अधिकृत नामकरण छत्रपती संभाजीनगर आणि उस्मानाबादचे धाराशिव असे करण्यात आले आहे.
- २२. महाराष्ट्रातील पूर्व विदर्भातील गडचिरोली जिल्ह्याला 'जंगलांचा जिल्हा' म्हणून ओळखले जाते.
- २३. नाशिक प्रशासकीय विभागात नाशिक, अहमदनगर, जळगाव, धुळे व नंदुरबार या ५ जिल्ह्यांचा समावेश होतो.
- २४. महाराष्ट्राची राजधानी मुंबई असून उपराजधानी नागपूर ही आहे.
- २५. अमरावती विभागात अमरावती, अकोला, बुलढाणा, वाशीम आणि यवतमाळ हे ५ जिल्हे येतात.
- २६. महाराष्ट्रातील पर्यटन राजधानी म्हणून छत्रपती संभाजीनगर शहराला ओळखले जाते.
- २७. देशातील एकूण लोकसंख्येपैकी सुमारे ९.२९% लोकसंख्या महाराष्ट्रात राहते; लोकसंख्येत महाराष्ट्राचा दुसरा क्रमांक लागतो.
- २८. हिंगोली जिल्ह्याची निर्मिती १ मे १९९९ रोजी परभणी जिल्ह्यातून करण्यात आली होती.
- २९. जालना जिल्ह्याची निर्मिती १ मे १९८१ रोजी औरंगाबाद जिल्ह्यातून करण्यात आली.
- ३०. वाशीम जिल्ह्याची निर्मिती १ जुलै १९९८ रोजी अकोला जिल्ह्यातून करण्यात आली.
- ३१. लातूर जिल्ह्याची निर्मिती १६ ऑगस्ट १९८२ रोजी उस्मानाबाद (धाराशिव) जिल्ह्यातून झाली.
- ३२. गडचिरोली जिल्ह्याची स्थापना २६ ऑगस्ट १९८२ रोजी चंद्रपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली.
- ३३. मुंबई शहराला लागून असलेल्या मुंबई उपनगर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑक्टोबर १९९० रोजी झाली.
- ३४. नंदुरबार जिल्ह्याची निर्मिती १ जुलै १९९८ रोजी धुळे जिल्ह्यातून करण्यात आली.
- ३५. गोंदिया जिल्ह्याची स्थापना १ मे १९९९ रोजी भंडारा जिल्ह्याचे विभाजन करून झाली.
- ३६. क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा प्रशासकीय विभाग छत्रपती संभाजीनगर हाच आहे.
- ३७. नाशिक विभागाला लागून असलेल्या राज्यांमध्ये गुजरात आणि मध्य प्रदेश यांचा समावेश होतो.
- ३८. महाराष्ट्रातील पश्चिमेकडील सर्वात शेवटचा जिल्हा पालघर व मुंबई शहर हे आहेत.
- ३९. महाराष्ट्रातील पूर्वेकडील सर्वात शेवटचा जिल्हा गडचिरोली हा आहे.
- ४०. नागपूर प्रशासकीय विभागात नागपूर, वर्धा, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर आणि गडचिरोली या ६ जिल्ह्यांचा समावेश होतो.
MPSC Combine Group B: Geography Core Pack
📱 Part 2 of 3: Physical Features, Sahyadri & Rivers
🏔️ टप्पा २: प्राकृतिक भूगोल आणि नदी प्रणाली (Points 41-80)
- ४१. महाराष्ट्राचे पठार (दख्खनचे पठार) हे प्रामुख्याने ज्वालामुखीच्या भेगीय उद्रेकातून तयार झालेल्या बेसाल्ट (Basalt) खडकापासून बनले आहे.
- ४२. दख्खनच्या पठाराने महाराष्ट्राचा एकूण ८६.७% भौगोलिक भाग व्यापला आहे.
- ४३. सह्याद्री पर्वताची (पश्चिम घाट) महाराष्ट्रातील एकूण लांबी सुमारे ४४० किमी आहे.
- ४४. महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर कळसूबाई (१६४६ मीटर) हे अहमदनगर व नाशिक जिल्ह्यांच्या सीमेवर स्थित आहे.
- ४५. महाराष्ट्रातील शिखरांचा उंचीनुसार उतरता क्रम लक्षात ठेवण्याची सोपी ट्रिक "कसा मी हस्तो" (कळसूबाई → साल्हेर → महाबळेश्वर → हरिश्चंद्रगड) ही आहे.
- ४६. नाशिक जिल्ह्यातील साल्हेर हे महाराष्ट्रातील दुसरे सर्वोच्च शिखर असून त्याची उंची १५६७ मीटर आहे.
- ४७. मुंबई ते नाशिक दरम्यान रेल्वे व राष्ट्रीय महामार्ग प्रसिद्ध थळ घाटातून (कसारा घाट) जातात.
- ४८. मुंबई ते पुणे दरम्यानची वाहतूक सह्याद्रीतील प्रसिद्ध बोर घाटातून (खंडाळा घाट) चालते.
- ४९. कोल्हापूर ते रत्नागिरी दरम्यान वाहतूक प्रसिद्ध आंबा घाटातून होते.
- ५०. कोल्हापूर ते पणजी (गोवा) दरम्यान वाहतुकीसाठी प्रसिद्ध फोंडा घाट लागतो.
- ५१. सावंतवाडी ते बेळगाव दरम्यान असणारा आंबोली घाट हा महाराष्ट्रातील सर्वात दक्षिणेकडील व सर्वाधिक पावसाचा घाट आहे.
- ५२. सातमाळा-अजिंठा डोंगररांगामुळे उत्तरेकडील तापी नदीचे खोरे आणि दक्षिणेकडील गोदावरी नदीचे खोरे वेगळे झाले आहे.
- ५३. हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांगामुळे उत्तरेकडील गोदावरीचे खोरे आणि दक्षिणेकडील भीма नदीचे खोरे वेगळे झाले आहे.
- ५४. शंभू-महादेव डोंगररांगामुळे उत्तरेकडील भीма नदीचे खोरे आणि दक्षिणेकडील कृष्णा नदीचे खोरे वेगळे झाले आहे.
- ५५. अमरावती जिल्ह्यातील सातपुडा पर्वतरांगांच्या भागाला मेळघाट किंवा गावीलगड टेकड्या म्हणून ओळखले जाते.
- ५६. चिखलदरा हे विदर्भातील एकमेव थंड हवेचे ठिकाण असून ते गावीलगड टेकड्यांवर स्थित आहे.
- ५७. खानदेश भागातील सातपुडा पर्वतरांगेत तोरणमाळ हे थंड हवेचे ठिकाण नंदुरबार जिल्ह्यात आहे.
- ५८. सातपुडा पर्वतरांगेतील महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर अस्तांबा (१३२५ मी) हे नंदुरबार जिल्ह्यात आहे.
- ५९. कोकण किनारपट्टी ही अरबी समुद्राला समांतर असून ती 'रिया' प्रकारची किनारपट्टी मानली जाते.
- ६०. कराड ते चिपळूण दरम्यान सह्याद्री ओलांडण्यासाठी प्रसिद्ध कुंभार्ली घाट पार करावा लागतो.
- ६१. गोदावरी ही महाराष्ट्रातील सर्वात लांब आणि मोठी नदी असून तिची राज्यातील लांबी ६६८ किमी आहे.
- ६२. गोदावरी नदीचा उगम नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर जवळील ब्रह्मगिरी पर्वतावर होतो.
- ६३. गोदावरी नदीने महाराष्ट्राचे एकूण ४९% भौगोलिक क्षेत्र व्यापले आहे, म्हणून तिला 'दक्षिण गंगा' म्हणतात.
- ६४. भीма नदीचा उगम पुणे जिल्ह्यातील भीमाशंकर येथे होतो आणि सोलापूर जिल्ह्यात पंढरपूर येथे तिला 'चंद्रभागा' म्हणतात.
- ६५. भीма नदी ही कृष्णा नदीची प्रमुख उपनदी असून ती कर्नाटकात कुरुगुड्डी जवळ कृष्णेला मिळते.
- ६६. कृष्णा नदीचा उगम सातारा जिल्ह्यातील महाबळेश्वर येथे होतो; तिची महाराष्ट्रातील लांबी २८२ किमी आहे.
- ६७. कोयna नदीला महाराष्ट्राची 'भाग्यलक्ष्मी' म्हणतात, कारण या नदीवरील जलविद्युत प्रकल्प महाराष्ट्रात सर्वाधिक वीज निर्माण करतो.
- ६८. वर्धा व वैनगंगा या नद्यांच्या एकत्र प्रवाहाला गोदावरी खोऱ्यात 'प्राणहिता' म्हणून ओळखले जाते.
- ६९. तापी नदी ही उत्तर महाराष्ट्रातील मुख्य पश्चिमवाहिनी नदी असून ती मध्यप्रदेशातील मुलताई येथे उगम पावते.
- ७०. तापी नदीची महाराष्ट्रातील प्रमुख उपनदी पूर्णा नदी ही असून ती चांगदेव (जळगाव) येथे तापीला मिळते.
- ७१. नर्मदा नदी महाराष्ट्राच्या केवळ वायव्य सीमेवरून नंदुरबार जिल्ह्यातून अवघ्या ५४ किमी अंतरावरून वाहते.
- ७२. कोकणातील नद्या लांबीने खूप लहान व तीव्र प्रवाहाच्या असतात; उल्हास (१३० किमी) ही कोकणातील सर्वात लांब नदी आहे.
- ७३. कोकणातील सर्वात दक्षिणेकडील नदी कोणती असे विचारल्यास त्याचे उत्तर तेरेखोल नदी हे आहे (जी सिंधुदुर्ग व गोवा सीमेवर आहे).
- ७४. गोदावरी नदीवरील पैठण (छत्रपती संभाजीनगर) येथील धरणाच्या जलाशयाला 'नाथसागर' म्हणतात.
- ७५. भीма नदीवर सोलापूर जिल्ह्यात असणारे उजनी धरण हे महाराष्ट्रातील पाणी साठवण क्षमतेने सर्वात मोठे धरण आहे.
- ७६. उजनी धरणाच्या विस्तीर्ण जलाशयाला अधिकृतपणे 'यशवंतसागर' म्हणून ओळखले जाते.
- ७७. कृष्णा आणि वेण्णा या नद्यांचा प्रसिद्ध व पवित्र संगम सातारा जिल्ह्यातील माहुली येथे होतो.
- ७८. कृष्णा आणि पंचगंगा या नद्यांचा संगम कोल्हापूर जिल्ह्यातील नरसोबाची वाडी येथे होतो.
- ७९. तापी आणि पांझरा या नद्यांचा संगम धुळे जिल्ह्यातील मुडावद येथे होतो.
- ८०. प्रवरा आणि गोदावरी या नद्यांचा प्रसिद्ध संगम अहमदनगर जिल्ह्यातील टोका (नेवासा) येथे होतो.
MPSC Combine Group B: Geography Core Pack
📱 Part 3 of 3: Soils, Minerals, Climate & Demographics
🌱 टप्पा ३: मृदा, खनिजे, हवामान आणि लोकसंख्या (Points 81-120)
- ८१. महाराष्ट्राच्या पठारी भागात बेसाल्ट खडक कुजून तयार झालेली रेगूर मृदा (काळी कापसाची मृदा) सर्वात जास्त आढळते.
- ८२. रेगूर मृदेचा काळा रंग हा त्यातील मुख्य रासायनिक घटक 'टिटॅनिफेरस मॅग्नेटाईट' मुळे असतो.
- ८३. अति पावसाच्या प्रदेशात (दक्षिण कोकण) प्रामुख्याने लोहयुक्त जांभी मृदा (Laterite Soil) आढळते, जी काजू व आंब्यासाठी सर्वोत्तम मानली जाते.
- ८४. पूर्व विदर्भातील धान (भात) पिकाच्या भागात ग्रॅनाईट आणि नीस खडकांपासून तयार झालेली तांबडी व पिवळसर मृदा आढळते.
- ८५. महाराष्ट्रात खनिज संपत्ती प्रामुख्याने दोनच प्रमुख भागात केंद्रित आहे: दक्षिण कोकण आणि पूर्व विदर्भ.
- ८s. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील प्रसिद्ध रेड्डी बंदर हे प्रामुख्याने जपान देशाला लोहखनिज निर्यात करण्यासाठी ओळखले जाते.
- ८७. महाराष्ट्रात दगडी कोळशाचे (Coal) सर्वाधिक साठे चंद्रपूर जिल्ह्यातील बल्लारपूर व वणी क्षेत्रात आहेत.
- ८८. ॲल्युमिनियमचे प्रमुख खनिज असणारे बॉक्साईट प्रामुख्याने कोल्हापूर, रत्नागिरी व रायगड या जिल्ह्यांत मोठ्या प्रमाणावर सापडते.
- ८९. मॅंगनीजच्या एकूण साठ्यासाठी महाराष्ट्रातील भंडारा आणि नागपूर हे जिल्हे संपूर्ण राज्यात अग्रेसर आहेत.
- ९०. महाराष्ट्रात सर्वात जास्त सरासरी पाऊस सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आंबोली (सुमारे ७५० सेमी) येथे पडतो.
- ९१. सह्याद्री पर्वताच्या पूर्वेकडील पश्चिमेकडून येणाऱ्या ढगांचा पाऊस संपलेल्या भागाला 'पर्जन्यछायेचा प्रदेश' (Rain-shadow region) म्हणतात.
- ९२. महाराष्ट्रात उष्ण कटिबंधीय निम-सदाहरित वने प्रामुख्याने कोकण आणि सह्याद्रीच्या पश्चिम घाटमाथ्यावर आढळतात.
- ९३. विदर्भातील पानझडी वनांमध्ये प्रामुख्याने आर्थिकदृष्ट्या अतिशय महत्त्वाचे असणारे सागवान (Teak) चे वृक्ष मोठ्या प्रमाणात आढळतात.
- ९४. महाराष्ट्रातील पहिले व क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान चंद्रपूर जिल्ह्यातील ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान (१९५५) हे आहे.
- ९५. पूर्व विदर्भातील गोंदिया जिल्ह्यात असणाऱ्या राष्ट्रीय उद्यानाचे नाव नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान हे आहे.
- ९६. नागपूर जिल्ह्यात आंतरराष्ट्रीय सीमेला लागून असणाऱ्या राष्ट्रीय उद्यानाला पेंच (जवाहरलाल नेहरू) राष्ट्रीय उद्यान म्हटले जाते.
- ९७. सांगली, सातारा, रत्नागिरी व कोल्हापूर सीमेवर पसरलेले सह्याद्रीतील उद्यान म्हणजे चांदोली राष्ट्रीय उद्यान होय.
- ९८. २०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्र राज्याचा एकूण साक्षरता दर ८२.३% इतका नोंदवला गेला आहे.
- ९९. २०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्राचे सरासरी लिंगगुणोत्तर (Sex Ratio) प्रति हजारी पुरुषांमागे स्त्रियांची संख्या ९२९ एवढी आहे.
- १००. महाराष्ट्रात २०११ मध्ये सर्वाधिक लिंगगुणोत्तर असणारा जिल्हा रत्नागिरी (११२२) हा अव्वल स्थानी ठरला आहे.
- १०१. महाराष्ट्राची लोकसंख्येची सरासरी घनता २०११ च्या जनगणनेनुसार ३६५ प्रति चौ.किमी एवढी आहे.
- १०२. महाराष्ट्रात सर्वात कमी लोकसंख्येची घनता असणारा जिल्हा गडचिरोली (७४ प्रति चौ.किमी) हा आहे.
- १०३. महाराष्ट्रात सर्वाधिक लोकसंख्येची घनता असणारा जिल्हा मुंबई उपनगर हा ठरला आहे.
- १०४. गोदावरी नदीवरील सुप्रसिद्ध जायकवाडी जलविद्युत प्रकल्प हा महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात कार्यरत आहे.
- १०५. महाराष्ट्रातील पहिले मातीचे धरण नाशिक जिल्ह्यातील गोदावरीच्या उपनदीवर असणारे गंगापूर धरण हे होय.
- १०६. ठाणे जिल्ह्यातील भातसा धरण हे मुंबई शहराला पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा करणारे मुख्य स्त्रोत धरण आहे.
- १०७. नागपूर शहराला पाणीपुरवठा करणारा ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य अंबाझरी तलाव हा नागपूर जिल्ह्यातच स्थित आहे.
- १०८. लोणार सरोवर हे बुलढाणा जिल्ह्यात असून ते उल्कापातामुळे (Meteorite impact) तयार झालेले खाऱ्या पाण्याचे जगप्रसिद्ध सरोवर आहे.
- १०९. सागरेश्वर वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यात असून ते संपूर्णपणे मानवनिर्मित अभयारण्य मानले जाते.
- ११०. राधानगरी वन्यजीव अभयारण्य कोल्हापूर जिल्ह्यात असून ते प्रामुख्याने भारतीय गवे (Bison) यांच्या संरक्षणासाठी प्रसिद्ध आहे.
- १११. भीमाशंकर अभयारण्य (पुणे) हे महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी असणाऱ्या सुप्रसिद्ध 'शेकरू' (महाराष्ट्रातील मोठी उडती खार) साठी राखीव आहे.
- ११२. महाराष्ट्रात विहिरी व कूपनलिकांद्वारे सर्वाधिक सिंचन क्षेत्र असणारा जिल्हा अहमदनगर हा आहे.
- ११३. आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी १९५० मध्ये प्रवरानगर (लोणी-अहमदनगर) येथे सुरू केला.
- ११४. महाराष्ट्रातील सुप्रसिद्ध जागतिक दर्जाचा हापूस (Alfonso) आंबा प्रामुख्याने रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकण भागात पिकवला जातो.
- ११५. तारापूर अणुविद्युत केंद्र (पालघर) हे भारतातील पहिले अणुविद्युत केंद्र असून ते १९६९ मध्ये अमेरिकेच्या तांत्रिक मदतीने सुरू झाले.
- ११६. खापरखेडा आणि कोराडी हे मोठे औष्णिक विद्युत केंद्र (Thermal Power Station) महाराष्ट्रातील नागपूर जिल्ह्यात स्थित आहेत.
- ११७. पालघर जिल्ह्यातील ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य अशा जव्हार या ठिकाणाला 'ठाणे व पालघर जिल्ह्याचे लोणावळा' म्हणून ओळखले जाते.
- ११८. महाराष्ट्रात मोसंबीच्या आणि लिंबूवर्गीय फळांच्या उत्पादनासाठी जालना जिल्ह्यातील शेंदूर्णी आणि श्रीरामपूर परिसर प्रसिद्ध आहे.
- ११९. देशातील पहिली संपूर्णपणे पेपरलेस आणि 'डिजिटल जिल्हा परिषद' बनण्याचा बहुमान महाराष्ट्रातील नागपूर जिल्हा परिषदेला मिळाला आहे.
- १२०. कोयना धरणाच्या विस्तीर्ण जलाशयाला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या ऐतिहासिक सन्मानार्थ अधिकृतपणे 'शिवसागर' असे नाव देण्यात आले आहे.