१. कोकण किनारपट्टीची रचना: खलाटी व वलाटी

• भौगोलिक निर्मिती: सह्याद्री पर्वताच्या पश्चिमेकडील तीव्र प्रस्तरभंगामुळे (Faulting) कोकण किनारपट्टीची निर्मिती झाली आहे. हा भाग उत्तरेकडे रुंद तर दक्षिणेकडे अरुंद होत जातो.
• खलाटी व वलाटी: कोकणच्या पश्चिमेकडील अरबी समुद्राला लागून असलेल्या सखल व मैदानी भागाला 'खलाटी' म्हणतात (येथे नारळी-सुपारीच्या बागा व मासेमारी चालते). तर पूर्वेकडील सह्याद्री पर्वताच्या पायथ्याकडील उंच आणि डोंगराळ भागाला 'वलाटी' असे म्हणतात.

२. कोकणातील जलप्रणाली व खाड्यांची निर्मिती (Estuary Mechanics)

• नद्यांचे स्वरूप: कोकणातील नद्या सह्याद्रीच्या तीव्र पश्चिम उतारावरून उगम पावून अत्यंत वेगाने पश्चिमेकडे वाहतात. त्यांची लांबी खूप कमी (३० ते ६० किमी) असते.
• त्रिभुज प्रदेशाचा अभाव: अत्यंत तीव्र प्रवाहाच्या वेगामुळे या नद्या आपल्या मुखाशी डोंगरावरून आणलेला गाळ साठवू शकत नाहीत; तो गाळ सरळ समुद्रात वाहून जातो. म्हणूनच कोकणातील नद्या मुखाशी त्रिभुज प्रदेश (Delta) न बनवता थेट खाड्या (Estuaries) तयार करतात.
• उत्तर विरुद्ध दक्षिण कोकण: उत्तर कोकणात वैतरणा आणि उल्हास नद्यांच्या संचयनामुळे विस्तीर्ण गाळाची मैदाने आढळतात, तर दक्षिण कोकणातील नद्या (उदा. वसिष्टी, शास्त्री) अधिक आखूड व तीव्र आहेत.

३. सातपुडा ब्लॉक माउंटन व गावilगड टेकड्या

• सातपुडा पर्वतरांग: ही महाराष्ट्राच्या उत्तर सीमेवर पूर्व-पश्चिम पसरलेली खचदरीची (Horst / Block Mountain) पर्वत प्रणाली आहे. ही नर्मदा आणि तापी या दोन पश्चिमवाहिनी नद्यांच्या खोऱ्यांना वेगळी करणारा मुख्य प्राकृतिक जलविभाजक आहे.
• गाविलगड टेकड्या: सातपुडा रांगेचा जो भाग विदर्भातील अमरावती जिल्ह्याच्या उत्तर भागात येतो, त्याला स्थानिक पातळीवर 'गाविलगड टेकड्या' म्हणतात. हा भाग मेळघाट व्याघ्रप्रकल्पाच्या घनदाट अरण्याने वेढलेला आहे.

४. सह्याद्रीच्या पूर्व उपशाखा व पठारी जलविभाजक

• दख्खनच्या पठारावरील नद्यांच्या खोऱ्यांना विभागण्यासाठी सह्याद्री पर्वतातून पूर्वेकडे तीन प्रमुख डोंगररांगा पसरलेल्या आहेत:
• १. सातमाळा-अजिंठा डोंगररांग: तापी आणि गोदावरी नदीचे खोरे वेगळे करते.
• २. हरिश्चंद्र-बालाघाट डोंगररांग: गोदावरी आणि भीमा नदीचे खोरे वेगळे करते.
• ३. शंभू-महादेव डोंगररांग: भीमा आणि कृष्णा नदीचे खोरे वेगळे करते.

१. गोदावरी व विदर्भातील नदी प्रणाली (Wardha-Wainganga)

• गोदावरी नदी: नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे उगम पावणारी ही राज्याची सर्वात मोठी जलप्रणाली आहे. ती महाराष्ट्रात ६६८ किमीचा प्रवास पूर्ण करते.
• प्राणहिता जलप्रणाली: पूर्व विदर्भातील वर्धा, वैनगंगा आणि पैनगंगा नद्यांच्या एकत्रित प्रवाहाला 'प्राणहिता' म्हणतात. ही गोदावरीची खोरे विस्तीर्ण बनवणारी पूर्व विदर्भातील सर्वात मोठी उपनदी प्रणाली ठरते, जिच्या काठावर गडचिरोली व चंद्रपूर जिल्ह्यांचे औद्योगिक व वन क्षेत्र अवलंबून आहे.
• मांजरा नदीचा विशेष प्रवाह: बीड जिल्ह्यात बालाघाट डोंगररांगेत उगम पावून लातूर जिल्ह्यातून वाहत पुढे कर्नाटक व तेलंगणा सरहद्दीवरून ती पुन्हा महाराष्ट्रात (नांदेड जिल्ह्यात) प्रवेश करून गोदावरीला मिळते.

२. कृष्णा-कोयना व भीमा नदी खोऱ्यांचे संगम

• प्रीतीसंगम (कराड): सातारा जिल्ह्यातील कराड येथे कृष्णा नदी आणि तिची प्रमुख उपनदी कोयना नदी यांचा भव्य संगम होतो. या स्थळाला ऐतिहासिक दृष्ट्या 'प्रीतीसंगम' म्हटले जाते, जिथे महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांचे समाधीस्थळ आहे.
• नीरा-भीमा संगम (नीरा नृसिंहपूर): पुणे आणि सातारा जिल्ह्यांची प्रदीर्घ नैसर्गिक सीमा निश्चित करणारी 'नीरा नदी' सोलापूर जिल्ह्यात 'नीरा नृसिंहपूर' येथे भीमा नदीला उजव्या बाजूने मिळते. तसेच भीमा आणि सीना नदीचा संगम दक्षिण सोलापूरमधील 'कुडळ' येथे होतो.

३. जांभी व रेगूर मृदेचे रासायनिक व भौतिक गुणधर्म

• जांभी मृदा (Laterite Soil): दक्षिण कोकणात (रत्नागिरी व सिंधुदुर्ग) जिथे वार्षिक पाऊस २५० सेमी पेक्षा जास्त पडतो, तिथे तीव्र प्रक्षालनामुळे (Leaching) सिलिका वाहून जाऊन लोह व ॲल्युमिनियमचे संचयन होते. या मृदेत नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि चुन्याची (Lime) तीव्र कमतरता असते. ही तांबूस रंगाची मृदा काजू व आंबा बागांसाठी सर्वोत्तम मानली जाते.
• रेगूर मृदा (Black Cotton Soil): दख्खनच्या पठारावरील बेसॉल्ट खडकाच्या विदारणातून तयार झालेली ही काळी मृदा असून हिची जलधारण क्षमता अतिशय उच्च असते. यात लोह, कॅल्शियम, पोटॅश मुबलक असते, परंतु नायट्रोजन आणि सेंद्रिय द्रव्यांची (Humus) कमतरता असते.

४. महाराष्ट्रातील वनसंपदा: आलापल्ली सागवान व मिश्र वने

• आलापल्ली सागवान: पूर्व विदर्भातील गडचिरोली आणि भंडारा जिल्ह्यांमध्ये उष्णकटिबंधीय दमट पानझडी वने (Moist Deciduous Forests) मुबलक प्रमाणात आढळतात. येथील 'आलापल्ली' वनक्षेत्रातील अत्यंत मजबूत आणि सरळ वाढणारे सागवान लाकूड देशभर प्रसिद्ध आहे.
• उष्णकटिबंधीय सदाहरित वने: सह्याद्रीच्या अत्यंत उंच घाटमाथ्यावर (उदा. आंबोली, महाबळेश्वर, गगनबावडा) जिथे पाऊस ३०० सेमी पेक्षा जास्त पडतो, तिथे वर्षभर हिरवीगार राहणारी आणि आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध वने आढळतात (उदा. जांभूळ, अंजनी, हिरडा).

१. भारताचा भौगोलिक विस्तार व प्रमाणवेळ रेषा (IST Meridian)

• अक्षांशीय व रेखांशीय विस्तार: भारताची मुख्य भूमी ८°४' उत्तर ते ३७°६' उत्तर अक्षांश आणि ६८°७' पूर्व ते ९७°२५' पूर्व रेखांशाच्या दरम्यान विस्तीर्ण पसरलेली आहे. देशाचा पूर्व-पश्चिम विस्तार सुमारे ३० अंशाचा असल्याने पूर्व व पश्चिम टोकांमध्ये २ तासांचा फरक पडतो.
• प्रमाणवेळ रेषा (८२.५° पूर्व रेखांश): भारताची ही मानक प्रमाणवेळ रेषा देशातील एकूण ५ घटकराज्यांमधून (उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिसा आणि आंध्र प्रदेश) प्रवास करते.

२. सागरी किनारपट्टी आणि बेट समूहांची भूरूपे

• सागरी सीमा: भारताला एकूण ७,५१६.६ किमी (बेटांसह) लांबीची सागरी किनारपट्टी लाभली आहे. दक्षिण भारतातील राज्यांचा विचार करता आंध्र प्रदेशला सर्वाधिक लांब (सुमारे ९७४ किमी) सागरी किनारा लाभलेला आहे (संपूर्ण देशात गुजरात पहिल्या क्रमांकावर आहे).
• लक्षद्वीप बेटे: भारताच्या पश्चिमेकडील अरबी समुद्रात असणाऱ्या लक्षद्वीप समूहातील सर्व ३६ बेटे ही ज्वालामुखी नसून पूर्णपणे प्रवाळ कीटकांच्या संचयनापासून (Coral Reefs / Atolls) तयार झालेली प्रवाळ बेटे आहेत.

३. २०११ च्या जनगणनेचे कळीचे सामाजिक-सांख्यिकी निकष

• लोकसंख्या घनता: २०११ च्या जनगणनेनुसार महाराष्ट्रात सर्वाधिक लोकसंख्येची घनता मुंबई उपनगर जिल्ह्यात (२०,९८० व्यक्ती प्रति चौरस किमी) नोंदवली गेली आहे, तर मुंबई शहर १९,६५८ सह दुसऱ्या स्थानावर आहे.
• साक्षरता विसंगती: महाराष्ट्राचा एकूण साक्षरता दर ८२.३४% असून नंदुरबार जिल्ह्यात राज्यात सर्वात कमी (६४.४%) साक्षरता आहे. राज्यात पुरुषांची साक्षरता ८८.३८% तर महिलांची साक्षरता ७५.८७% नोंदवली गेली आहे.
• लिंगगुणोत्तर: राज्याचे एकूण लिंगगुणोत्तर ९२९ असून रत्नागिरी (११२१) आणि सिंधुदुर्ग (१०३६) हे सर्वाधिक लिंगगुणोत्तर असलेले अव्वल जिल्हे आहेत.