MPSC Combine Science Master Notes (Part 2)

संरचनात्मक रसायनशास्त्र: साहित्याचे रासायनिक गुणधर्म

१. खाण्याचे सोड्याचे रासायनिक विघटन व बेकिंग पावडर कार्यप्रणाली

• खाण्याचे सोड्याचे अपघटन: याचे रासायनिक नाव सोडियम बायकार्बोनेट (NaHCO3) आहे. पिठामध्ये किंवा केकच्या मिश्रणात याला गरम केल्यास तीव्र थर्मल अपघटन होऊन सोडियम कार्बोनेट (Na2CO3), पाणी आणि कार्बन डायऑक्साइड (CO2) वायू बुडबुड्यांच्या स्वरूपात वेगाने मुक्त होतो.
• सच्छिद्र रचना: मुक्त झालेला CO2 वायू पिठातून बाहेर पडताना लहान छिद्रे तयार करतो, ज्यामुळे पावाचे किंवा केकचे पीठ फुगते आणि बेकरी उत्पादने मऊ व सच्छिद्र बनतात.

२. धुण्याच्या सोड्याचे स्फटिक जल व उत्फुल्लन प्रक्रिया (Efflorescence)

• स्फटिक जलाचा ऱ्हास: धुण्याच्या सोड्याचे रासायनिक नाव सोडियम कार्बोनेट डेकाहायड्रेट (Na2CO3.10H2O) आहे. हे स्फटिक हवेमध्ये उघडे ठेवल्यास कोरड्या हवेमुळे त्यातील पाण्याचे ९ रेणू हवेत बाष्पीभवन होऊन उडून जातात. परिणामी, त्याचे निर्जल सोडियम कार्बोनेट मोनोहायड्रेटमध्ये रूपांतर होऊन पृष्ठभागावर पांढरा पिठासारखा चूर्ण तयार होतो. या क्रियेला रसायनशास्त्रात 'उत्फुल्लन' (Efflorescence) म्हणतात.

३. अम्लराज (Aqua Regia) मिश्रण प्रमाण व जस्तविलेपन नियम

• अम्लराज गुणोत्तर: शुद्ध सोने (Gold) आणि pt यांसारखे अक्रिय राजधातू विरघळवण्यासाठी अत्यंत तीव्र अशा ३ भाग सांद्र हायड्रोक्लोरिक आम्ल (HCl) आणि १ भाग सांद्र नायट्रिक आम्ल (HNO3) यांचे ३:१ प्रमाणातील ताजे मिश्रण वापरले जाते. याला अम्लराज किंवा अ‍ॅक्वा रेजिया म्हणतात.
• गॅल्व्हनायझेशन (Galvanization): लोखंडाचा हवेतील दमटपणाशी संपर्क तोडून गंजणे रोखण्यासाठी त्यावर वितळलेल्या जस्ताचा (Zinc) पातळ लेप चढवला जातो. जस्त हा लोखंडापेक्षा जास्त क्रियाशील असल्याने तो स्वतः क्षरण पावून आतील मूळ धातूचे दीर्घकाळ रक्षण करतो.