MPSC Combine Science Master Notes (Part 3)

प्रगत जीवशास्त्र: पेशीशास्त्र, मानवी शरीरशास्त्र व रोगनिदान

१. पेशी अंगके: रायबोझोम (Ribosomes) व गॉल्गी संकुल लॉजिस्टिक्स

• रायबोझोम (प्रथिनांचे कारखाने): पेशीद्रवातील रायबोझोम्स हे प्रथिनांची निर्मिती करण्याचे मुख्य कारखाने (Protein Factories) म्हणून काम करतात. ते आरएनए (RNA) च्या साहाय्याने अमिनो आम्लांचे प्रथिनांमध्ये संश्लेषण करतात.
• गॉल्गी संकुल (Golgi Apparatus): हे पेशीचे प्रमुख वेष्टन व वितरण केंद्र (Packaging & Dispatch Center) आहे. एंडोप्लाझमिक रेटिक्युलममधून आलेली प्रथिने व लिपिड्स यांचे रूपांतर करून त्यांना योग्य ठिकाणी पोहोचवण्याचे लॉजिस्टिक कार्य हे अंगक करते.

२. मानवी शरीरशास्त्र: व्हिली (Villi), यकृत व स्वादुपिंड इन्सुलिन संप्रेरक

• अन्न शोषण (Villi): लहान आतड्याच्या (Small Intestine) आतील पृष्ठभागावर बोटांसारखे प्रवर्ध असतात, ज्यांना 'व्हिली' म्हणतात. पचलेल्या अन्नातील पोषक घटकांचे रक्तामध्ये जलद शोषणासाठी व्हिली अंतर्गत क्षेत्रफळ वाढवतात.
• यकृत व स्वादुपिंड: यकृतातील पित्तरस (Bile) चरबीचे पायसीकरण करतो. स्वादुपिंडातील (Pancreas) बीटा पेशींमधून इन्सुलिन स्त्रवते. इन्सुलिनच्या कमतरतेमुळे साखरेचे पचन बिघडून मधुमेह (Diabetes) हा आजार होतो.
• जीवनसत्व कमतरता: जीवनसत्व ब-१२ च्या कमतरतेमुळे लाल रक्तपेशींची वाढ खुंटून घातक ॲनिमिया (Pernicious Anemia) होतो, तर जीवनसत्व के (Vitamin K) रक्त गोठण्यास मदत करते.

३. एपिडेमियोलॉजी: क्षयरोग (TB), कॉलरा व डेंग्यू विषाणूजन्य संक्रमण

• क्षयरोग व कॉलरा: क्षयरोग हा 'मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलॉसिस' या जिवाणूमुळे फुफ्फुसांवर होणारा संसर्ग आहे (प्रतिबंधक लस: BCG). कॉलरा हा दूषित पाण्यामुळे होणारा तीव्र जलजन्य संसर्ग असून तो 'विब्रिओ कोलेरी' या स्वल्पविरामाच्या आकाराच्या जिवाणूमुळे होतो.
• डेंग्यू ताप (Flavivirus): हा विषाणूजन्य आजार 'इडीस इजिप्ती' या डासाच्या मादीवाटे शरीरात पसरतो, ज्यामुळे रक्तातील प्लेटलेट्स (रक्तपट्टिका) वेगाने घटतात.