१. अभिनव भारत व आर्थर जॅक्सन वध खटला (१९०९)

• संस्थेची पार्श्वभूमी: विनायक दामोदर सावरकर आणि त्यांचे बंधू गणेश (बाबाराओ) सावरकर यांनी १८९९ मध्ये नाशिक येथे स्थापन केलेल्या 'मित्रमेळा' या गुप्त संघटनेचे रूपांतर पुढे १९०४ मध्ये 'अभिनव भारत' या क्रांतिकारक संघटनेत केले. या संघटनेचे जाळे युरोप आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात पसरले होते.
• जॅक्सन वध घटना: २१ डिसेंबर १९०९ रोजी नाशिकचा जुलमी जिल्हाधिकारी आर्थर जॅक्सन याने बाबाराओ सावरकरांना काळ्या पाण्याची अमानुष शिक्षा दिल्याचा बदला घेण्यासाठी तरुण क्रांतिकारक अनंत लक्ष्मण कान्हेरे यांनी त्याची गोळ्या झाडून हत्या केली.
• ऐतिहासिक ठिकाण: हा वध नाशिकच्या प्रसिद्ध विजयानंद थिएटर मध्ये चाललेल्या 'शारदा' नाटकाच्या प्रयोगादरम्यान झाला. या खटल्याच्या तपासाअंती अनंत कान्हेरे, कृष्णाजी गोपाळ कर्वे आणि विनायक नारायण देशपांडे यांना ब्रिटिशांनी १९१० मध्ये ठाणे मध्यवर्ती तुरुंगात फाशी दिली.

२. रंगो बापूजी गुप्ते व साताऱ्यातील सशस्त्र उठाव तळ

• न्यायासाठी संघर्ष: साताऱ्याचे छत्रपती प्रतापसिंह यांचे राजेपद लॉर्ड डलहौसीने बेकायदेशीरपणे जप्त केल्यानंतर, त्यांचे विश्वासू कारभारी रंगो बापूजी गुप्ते यांनी थेट लंडनमध्ये जाऊन कोर्टात न्याय मिळवण्याचा प्रदीर्घ कायदेशीर लढा दिला.
• सशस्त्र क्रांती: लंडनमध्ये न्याय न मिळाल्यामुळे भारतात परत आल्यावर त्यांनी १८५७ च्या राष्ट्रीय उठावाचा फायदा घेऊन साताऱ्यात ब्रिटीश सत्तेला उलथवून टाकण्याचा कट रचला. त्यांनी रामोशी, मांग व कोळी बांधवांची सशस्त्र फौज उभारली.
• मुख्य तळ (Mahipatgad): या उठावाच्या नियोजनासाठी त्यांनी रत्नागिरी आणि सातारा जिल्ह्यांच्या सरहद्दीवरील दुर्गम व घनदाट जंगलात असलेल्या किल्ले महिपतगड आणि जावळीचे खोरे या परिसराचा मुख्य तळ म्हणून वापर केला. अंतर्गत फितुरीमुळे हा उठाव वेळेपूर्वीच उघडकीस येऊन अनेक क्रांतिकारकांना तोफेच्या तोंडी देण्यात आले, तर रंगो बापूजी भूमिगत झाले.

३. आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके व उमाजी नाईक संघर्ष

• उमाजी नाईक (आद्य बंडखोर): १८३० च्या दशकात रामोशी बांधवांना एकत्र करून ब्रिटिशांच्या महसूल व कर गोळा करण्याच्या पद्धतीविरुद्ध पहिला मोठा सशस्त्र बंड पुकारला. ब्रिटिशांनी त्यांना पकडून पुण्यात फाशी दिली.
• वासुदेव बळवंत फडके: महाराष्ट्रात गनिमी काव्याने ब्रिटिशांना आव्हान देणारे आद्य क्रांतिकारक ठरले. त्यांनी न्यायमूर्ती रानड्यांच्या व्याख्यानांतून स्वदेशीचा स्वीकार केला आणि रामोशी बांधवांच्या साहाय्याने रेल्वे व ब्रिटीश दळणवळण कोलमडून टाकले. त्यांना विजापूरजवळ अटक करून एडनच्या तुरुंगात पाठवले गेले, जिथे १८८३ मध्ये त्यांनी प्राण सोडले.

१. बाळशास्त्री जांभेकर व मराठी पत्रकारितेचा उदय

• दर्पण वृत्तपत्र (१८३२): ६ जानेवारी १८३२ रोजी बाळशास्त्री जांभेकरांनी 'दर्पण' हे पहिले वृत्तपत्र सुरू केले, जे सुरुवातीला पाक्षिक होते व नंतर मे १८३२ पासून साप्ताहिक बनले. याद्वारे त्यांनी पाश्चात्त्य विज्ञान आणि सुधारणावादी विचारांचा पाया रचला. सामाजिक कुप्रथांवर प्रहार करण्यासाठी त्यांनी 'एक हिंदू नागरिक' या टोपणनावाने इंग्रजी व मराठी भागात लेख लिहिले.
• दिग्दर्शन मासिक (१८४०): इतिहास, विज्ञान आणि निसर्गविषयक ज्ञानाचा प्रसार करण्यासाठी त्यांनी हे मराठीतील पहिले मासिक सुरू केले. यामुळे त्यांना 'मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक' म्हटले जाते.

२. लोकहितवादींची शतपत्रे व वैचारिक प्रबोधन

• गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी) यांनी १८४८ ते १८५० या काळात भाऊ महाजन यांच्या 'प्रभाकर' साप्ताहिकातून एकूण १०८ पत्रांची मालिका प्रसिद्ध केली, ज्यांना 'शतपत्रे' म्हणतात. त्यांनी हिंदू समाजातील बालविवाह, हुंडाबळी, जातीव्यवस्था आणि धार्मिक अंधश्रद्धेवर कडाडून प्रहार केला. त्यांनी भारतीयांना भौतिक विज्ञानाचा आणि आधुनिक पाश्चात्त्य ज्ञानाचा स्वीकार करण्याचे आवाहन केले.

३. केसरी-मराठा आणि राष्ट्रीय वृत्तपत्रांचे व्यवस्थापन

• १८८१ मध्ये लोकमान्य टिळक, गोपाळ गणेश आगरकर आणि विष्णुशास्त्री चिपळूणकर यांनी 'केसरी' (मराठी) आणि 'मराठा' (इंग्रजी) वृत्तपत्रे सुरू केली. या वृत्तपत्रांच्या छपाईसाठी पुण्यात 'आर्यभूषण छापखाना' ची स्थापना करण्यात आली, ज्याने राष्ट्रीय चळवळीला व स्वदेशीच्या प्रचाराला मोठे पाठबळ दिले.
• आगरकरांनी १८८८ मध्ये केसरीचे संपादकपद सोडल्यानंतर स्वतःचे **'सुधारक'** हे वृत्तपत्र सुरू केले, ज्याच्या इंग्रजी आवृत्तीचे संपादन नामदार **गोपाळ कृष्ण गोखले** अत्यंत चोखपणे सांभाळत असत.

१. १९०६ कलकत्ता अधिवेशन व चतुःसूत्री

• १९०६ च्या कलकत्ता काँग्रेस अधिवेशनात जहाल आणि मवाळ नेत्यांमधील मतभेद मिटवून दादाभाई नवरोजी यांच्या अध्यक्षतेखाली ऐतिहासिक 'चतुःसूत्री' (स्वदेशी, परकीय मालावर बहिष्कार, राष्ट्रीय शिक्षण आणि स्वराज्य) चा ठराव मंजूर करण्यात आला. दादाभाई नवरोजींच्या देशव्यापी आदरामुळे दोन्ही गटांनी त्यांचे अध्यक्षपद मान्य केले होते.

२. १९३६ फैजपूर अधिवेशन: पहिले ग्रामीण अधिवेशन

• जळगाव जिल्ह्यातील फैजपूर येथे डिसेंबर १९३६ मध्ये काँग्रेसचे ५० वे अधिवेशन पार पडले. पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेले हे काँग्रेसच्या इतिहासातील पहिले ग्रामीण अधिवेशन होते. साने गुरुजी व धनाजी नाना चौधरी यांनी या अधिवेशनाच्या तयारीसाठी मोलाचे श्रम घेतले, जिथे शेतकऱ्यांसाठीचा ऐतिहासिक जाहीरनामा संमत करण्यात आला.

१. मुळशी सत्याग्रह (१९२२) व जमीन संरक्षण लढा

• टाटा कंपनीच्या जलविद्युत प्रकल्पामुळे मुळशी परिसरातील मावळांच्या जमिनी कोणत्याही योग्य पुनर्वसनाशिवाय बळकावल्या जात होत्या. याविरुद्ध सेनापती पांढुरंग महादेव बापट यांनी स्थानिक शेतकऱ्यांच्या बाजूने उभे राहून अभूतपूर्व कायदेभंग घडवला. हा लढा सुमारे तीन वर्षे चालला आणि जगातील पहिला धरण विरोधी शेतकरी सत्याग्रह म्हणून इतिहासात अजरामर झाला.

२. सोलापूर समांतर सरकार व रक्ताळलेले प्रांतिक सत्याग्रह (१९३०)

• सोलापूर बंड: सविनय कायदेभंग आंदोलनादरम्यान मे १९३० मध्ये सोलापूरच्या कापड गिरणी कामगारांनी तीव्र बंड पुकारले. त्यांनी ब्रिटीश कार्यालयांवर ताबा मिळवून काही दिवस समांतर सरकार चालवले, ज्यामुळे ब्रिटिशांना तिथे लष्करी कायदा (Martial Law) लागू करावा लागला होता. या आंदोलनात जगन्नाथ शिंदे, मल्लप्पा धनशेट्टी, श्रीकृष्ण सारडा व कुर्बान हुसेन यांना फाशी देण्यात आली.
• चिरनेर व बिळाशी (Raigad & Satara): २५ सप्टेंबर १९३० रोजी रायगडच्या उरण जवळील चिरनेर येथे ऐतिहासिक जंगल सत्याग्रह झाला, जिथे ब्रिटीश गोळीबारात अनेक आदिवासी कातकरी बांधव शहीद झाले. साताऱ्यातील बिळाशी येथे गावकऱ्यांनी स्वतंत्र राष्ट्रीय ध्वज फडकवून लष्करी दडपशाहीला कडाडून तोंड दिले.
• शिरोडा व पुसद: रत्नागिरी-सिंधुदुर्ग सीमेवरील शिरोडा मिठागारांवर हजारो सत्याग्रहींनी यशस्वी मिठाचा सत्याग्रह केला, तर वऱ्हाडात पुसद येथे लोकनायक बापूजी अणे यांनी वनांचे कायदे तोडून बंड पुकारले.

३. कामगार चळवळीचा पाया: नारायण मेघाजी लोखंडे

• १८९० मध्ये मुंबईत कापड गिरणी कामगारांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांनी 'बॉम्बे मिल हँड्स असोसिएशन' या देशातील पहिल्या कामगार संघटनेची स्थापना केली. सत्यशोधक विचारांच्या माध्यमातून त्यांनी मजुरांचे प्रबोधन केले. त्यांच्या प्रदीर्घ आंदोलनामुळे ब्रिटीश सरकारने १० जून १८९० पासून कामगारांना दर रविवारी साप्ताहिक सुट्टी व दुपारची अर्ध्या तासाची सुट्टी मंजूर केली, म्हणूनच त्यांना 'भारतीय कामगार चळवळीचे जनक' मानले जाते.

१. खानदेशातील भिल्लांचे बंड व काजीसिंग नाईक

• १८५७ च्या उठावादरम्यान सातपुडा आणि खानदेश परिसरातील भिल्ल बंडाचे सर्वात मोठे महानायक काजीसिंग नाईक (खजासिंग) आणि भीमा नाईक हे होते. त्यांनी सुमारे १५,००० भिल्लांची फौज उभारून ब्रिटीश सैन्याला खानदेशच्या घनदाट जंगलात प्रदीर्घ काळ वेठीस धरले होते. नोव्हेंबर १८५७ मध्ये त्यांनी ब्रिटिशांचा ७ लाख रुपयांचा सरकारी खजिना अंबापाणी घाटाजवळ लुटून मोठे आर्थिक आव्हान दिले. ब्रिटिशांनी हे बंड मोडून काढण्यासाठी कॅप्टन आउट्रमच्या नेतृत्वाखाली विशेष 'खानदेश भिल्ल कॉप्स' लष्करी तुकडी तैनात केली होती.

२. नागपूर नेटिव्ह इन्फंट्री उठाव व फितुरी खटला

• १८५७ च्या उठावाच्या काळात नागपूरच्या कामठी आणि सीताबर्डी लष्करी छावणीत सैनिकांनी तोफेचा गुप्त संकेत ठरवून ब्रिटीश रेसिडेन्सीवर सशस्त्र हल्ल्याचे नियोजन केले होते. परंतु, राजवाड्यातील अंतर्गत फितूर 'मोहम्मद अली उर्फ मन्नू' याने उठावाची इत्थंभूत माहिती वेळेपूर्वीच रेसिडेंट जॉर्ज प्लोडनला दिल्याने सुभानसिंग व तुराब अली यांच्यासह प्रमुख नेत्यांना पकडून फाशी देण्यात आली व विदर्भातील हा ऐतिहासिक उठाव फसला.