भारतीय राज्यव्यवस्था (Indian Polity) - अभ्यास नोट्स

१. भारतीय संविधानाची प्रमुख वैशिष्ट्ये

सर्वात मोठी लिखित राज्यघटना: भारताचे संविधान हे जगातील सर्वात मोठे आणि सविस्तर लिखित संविधान आहे.
प्रस्तावना (Preamble): संविधानाची सुरुवात सरनाम्याने होते, जो भारताला 'सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही प्रजासत्ताक' घोषित करतो.
संसदीय शासन पद्धती: केंद्र आणि राज्य या दोन्ही स्तरांवर संसदीय लोकशाही स्वीकारली आहे.

मूलभूत हक्क (भाग ३): कलम १२ ते ३५ मध्ये नागरिकांना समानतेचा, स्वातंत्र्याचा आणि संवैधानिक उपाययोजनेचा हक्क आहे.
मार्गदर्शक तत्वे (भाग ४): राज्याने धोरणे ठरवताना कोणत्या गोष्टींचे पालन करावे, याचे मार्गदर्शन (कलम ३६ ते ५१).
मूलभूत कर्तव्ये (भाग ४-A): ५१-A कलमांतर्गत नागरिकांसाठी ११ मूलभूत कर्तव्यांची नोंद आहे.

पंचायत राज: ७३ व्या घटनादुरुस्तीनुसार ग्रामीण प्रशासनासाठी ग्रामपंचायत, पंचायत समिती आणि जिल्हा परिषद.
नगरपालिका: ७४ व्या घटनादुरुस्तीनुसार शहरी प्रशासनासाठी नगरपरिषद आणि महानगरपालिका.